پس از هجرت نازل شده ، اين را يافتيم « 1 » . جز اين‌كه نبودن علّت مورد ذكر ، وجود مضمون علّت را به يقين نفى نمىكند . و حق اين است كه اقتضاى ايمان و تسليم مشروط به اوامر الهى نيست ، درحالىكه هدف از ايمان با همهء شدّت و حدّت روشن است و خداى سبحان مىفرمايد : « وَ ما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ . » « 2 » ، و مىفرمايد : « وَ لَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيارِكُمْ ما فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ . » « 3 » . باوجود اين ، به نام همين ايمان ما مىتوانيم زير پوشش همين وضع ظاهر ، سبب و علّت پنهانى را پيدا كنيم و به برخى از آثار پاكيزه هرچند در محدودهء اندك ، تسليم شويم : « وَ لَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا ما يُوعَظُونَ بِهِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَ أَشَدَّ تَثْبِيتاً . » « 4 » . دستور الهى بدون تعيين علّت و سبب در نظر ما يك حرف زور و يا ديكتاتورى نيست ، بلكه صفاتى از علم و حكمت را به‌طور جدّى و قانع‌كننده تجسّم مىبخشد تا آنجا كه در باطن ما رضايت كامل را تأمين مىنمايد « 5 » . بنابراين ؛ اگر اين نوع از اوامر مطلقه را كنارى بگذاريم ، خواهيم ديد كه وصايا و سفارش‌هاى قرآنى بر اصول و پايه‌هاى گوناگونى استوارند ، ولى همهء آنها را ممكن است به سه مجموعهء بزرگ بازگشت داد كه عبارت است از : انگيزه‌هاى درونى ، اعتبارات شرايط محيط ، و موضع انسان و اعتبارات نتايجى كه مترتّب بر عمل است . پس بايد به‌طور متوالى از اين سه گروه سخن بگوييم ، و بايد هدفمان در اين بحث آن باشد كه ببينيم هركدام از اين سه مجموعه در چه چيز تجسّم مىيابد و جايگاه هركدام از آنها در مجموع چيست ؟

--> ( 1 ) - بقره ( 2 ) آيهء 275 ، نساء / 7 ، 11 ، 12 ، 24 - مكرّر - و 103 ، توبه / 60 ، مجادله / 3 و ممتحنه / 10 ( اين‌ها ده آيهء مدنى ( ب 10 ) مىباشد . ) . ( 2 ) - احزاب ( 33 ) آيهء 36 : هيچ مرد و زن باايمانى حق ندارد ، هنگامى كه خدا و پيامبرش مطلبى را لازم بدانند ، اختيارى از خود در برابر فرمان خدا داشته باشد . ( 3 ) - نساء ( 4 ) آيهء 66 ( بخشى از آيه ) : مسلّما اگر به آنان دستور مىداديم كه يكديگر را بكشيد و يا از وطن و خانهء خود خارج شويد ، تنها عدّهء كمى از آنها آن را انجام مىدادند . ( 4 ) - نساء ( 4 ) آيهء 66 : اگر آنها اندرزهاى خدا و پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را بپذيرند ، هم به سودشان است و هم باعث تقويت ايمان آنها است . ( 5 ) - ر ك : به‌خصوص ( سورهء نساء / 11 و 12 و 24 و سورهء توبه / 60 و سورهء ممتحنه / 10 ) .