اراده با پيچيدگى زيادى همراه است ، موضعى كه هم به گذشته توجّه دارد و هم به زمان حاضر و هم به آينده ، و در اعمال انسان تجلّى مىكند ، نه تنها در اتّخاذ خط سير جديد ، بلكه علاوه بر اين‌ها در دوباره‌سازى بنايى متبلور مىشود كه به صورت صحيح و روش خاصّى ويران شده است . و تعبير قرآن كريم تعبير بناى جديد در همين راستاست ، و علاوه بر اين ؛ قرآن مجيد همواره به كلمهء « تاب » كلمات ديگرى از قبيل : « وَ أَصْلَحَ * - أو - وَ أَصْلَحُوا » * « 1 » را اضافه مىكند . يا به اين عبارت : « ثُمَّ اتَّقَوْا وَ آمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَ أَحْسَنُوا . » « 2 » ، بنابراين اين‌ها مجموعه‌اى از شرايطى است كه قرآن كريم شرط لازم و ضرورى براى كسب غفران و آمرزشى قرار داده ، كه خداوند فرموده است . نخستين نشانهء بر توبهء نصوح ، يعنى همان امر واجب آنى فورى كه بدون آن ، انديشهء توبهء بىمعنى و درهم شكسته است . همان امر لازمى است كه در كناره گرفتن فورى از گناه منحصربه‌فرد است ، منظور متوقّف ساختن عمل بدى است كه گنه‌كار ممكن است مرتكب شود . وانگهى ، پس از آن ، دو كار مثبت ديگر لازم است تا نشانهء مزبور را تكميل كند ، آن دو كار ؛ يكى اصلاح گذشته و ديگرى تنظيم آيندهء بهتر است . و انديشهء اصلاح تنها چيزى است كه پيچيده و دشوار مىنمايد ، نمىتوان آن را همانند يك مفهومى با يك معناى خاص تعريف كرد ، و در واقع به نظر ما چنين مىآيد كه طبيعت تفكّر اصلاح به پيروى از نوع خطا و گناهى كه بايد اصلاح كرد ، تفاوت مىكند . بنابراين ؛ هرگاه خطا در مورد يك امر واجبى بوده است كه سهل‌انگارى شده و همچنان مورد امر پروردگار است ، بايد اصلاح در شكل قضاى واقعى و صحيح آن تجسّم يابد كه طبع اخلاقى همين است و كلمهء اصلاح در اينجا به معناى تدارك و جبران است ، بنابراين عمل ناقص را بايد اعاده كرد و به يك طريق مناسبى در آينده و يا هم‌اكنون بايد انجام داد ، خداى سبحان مىفرمايد : « وَ اذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ . » « 3 » ، و نيز مىفرمايد : « فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ . » « 4 » ، ولى اگر آن حالت يك شرّ عملى باشد و كارى انجام گرفته باشد ، چگونه آنچه را كه اصلاح‌پذير نيست ،

--> ( 1 ) - بقرة ( 2 ) آيهء 160 ، انعام ( 6 ) 54 و نحل ( 16 ) / 119 . ( 2 ) - مائده ( 5 ) آيهء 93 : سپس تقوا پيشه كنند و ايمان بياورند ، سپس تقوا پيشه كنند ، و نيكى نمايند . ( 3 ) - كهف ( 18 ) آيهء 24 : هنگامى كه ياد خدا را فراموش كردى ( بعد كه متوجّه شدى ) ، پروردگارت را به خاطر بياور ! ( 4 ) - بقرة ( 2 ) آيهء 184 : ( امّا آنهايى كه بيمار يا مسافرند ) روزهاى ديگر را به جاى آن روزه مىگيرند .