اصلاح كنيم ؟ در اينجا معناى ديگرى براى كلمه خودنمايى مىكند ؛ واژهء ( اصلح ) هرگز به معناى ( اعاد ) نخواهد بود ، بلكه به جاى اعاده كردن ، عوض كردن و تغيير ذات خواهد بود . بنابراين دست‌كم ممكن است آثار آن عمل را با انجام اعمالى كه طبيعت متفاوت و مخالفى را دارد ، محو و نابود سازيم ، اين قرآن كريم است كه به ما مىآموزد : « الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ . » « 1 » و كسانى كه حسنات‌شان ، سيّئات را مىزدايد ، همان‌هايى هستند كه خداوند دربارهء آنان فرموده است : « خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَ آخَرَ سَيِّئاً عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَكِّيهِمْ بِها . » « 2 » باوجود اين ، سنّت در اينجا دو نوع از خطا را مشخص كرده است كه بايد آن را از بين برد ؛ خطايى كه باعث ناديده گرفتن و پايمال كردن وظيفهء شخصى مىگردد و بر آن نام « حقّ اللّه » اطلاق مىشود ، و همان است كه شخص گناهكار نسبت به آفريدگار را ، متوجّه به شهوات نفسانى مىگرداند و هم‌چنين خطاهايى كه به حقّ غير صدمه مىزند ؛ به حقّ بندگان خدا ، « حقّ النّاس » مىگويند . و در حقيقت حقّ اللّه در تمام وظايف لازم ما وجود دارد ، يا در حالت خالص و يا با حق ديگرى از حقّ النّاس مخلوط است . بنابراين ؛ تمام شكل‌هاى توبه به‌طورى كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به ما آموخته و تاكنون بدان‌ها اشاره شده است ، نمىتواند باعث از بين رفتن و محو گناهان كبيرهء ما بشود ، مگر از آن جهت كه باعث بىحرمتى به شرع مقدّس است ، بنابراين اگر علاوه بر آن ، جريمه‌اى در پى داشته باشد ، زيانى است كه به برادران دينى ما مىرسد ، پس اصلاح ما هرگز به سامان نمىرسد ، مگر با وارد كردن عنصر جديد . به راستى ما به كار بدى كه مرتكب شده‌ايم و از خداوند درخواست مىكنيم تا ما را بيامرزد و تصميم داريم كه دوباره انجام ندهيم ، و تمام توانمان را با انجام كارهاى نيك ، در رودررويى در مقابل با كار بد صرف كنيم ، تمام اين‌ها زيبا و مورد امر و محبوب خداست ، ولى انسان همواره ناتوان از انجام توبهء كامل است ، زيرا لازم است كه ما به صراحت و به‌طور مشخّص از كسانى كه به

--> ( 1 ) - هود ( 11 ) آيهء 114 : حسنات ( و نيكىها ) سيئات ( بدىها ) را از ميان مىبرد . ( 2 ) - توبه ( 9 ) آيهء 102 و 103 : و اعمال صالح و ناصالح را به هم آميختند ، اميد مىرود كه خداوند توبهء آنها را بپذيرد ، زيرا خداوند آمرزنده و مهربان است . از اموال آنها صدقه ، يعنى زكات بگير ، تو با اين كار آنها را پاك مىكنى و بدان وسيله آنها را رشد و نموّ مىدهى .