درجهء صفر مىرسد و آن آتشى كه در برخى از حالات مشتعل شده بود ، به سرعت خاموش مىشود ، و ديگر هيچ اثرى در اراده و در سير و سلوك ما ندارد . پس در اين توبه نتيجهء حتمى پشيمانى نيست و هم‌چون يك نتيجهء اساسى به دنبال پشيمانى حاصل نمىشود . البتّه پشيمانى اثر طبيعى كشمكش درونى است ، ولى خود مجازات نيست ، امّا توبه كاملا برعكس آن ، يك اثر و پيآمد طبيعى نيست ، بلكه پاداش ، مجازات و جزاى اخلاقى به معناى حقيقى آن است ، و دخالت يك تلاشى را مىطلبد كه تلاش جديدى است كه شرع مقدّس در اثر كوتاهى در انجام وظيفه شايسته بر ما فرض و واجب مىفرمايد : « وَ تُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ . » « 1 » و « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً . » « 2 » ، و توبه واجب سريع و فورى است ، تا بدان حد كه توبه يك عمل معارض با اميد نيست ، مگر اين‌كه آن اميد وسيله‌اى براى خطر از بين رفتن فايده توبه باشد . اوّلين اخطارى كه تجسّم مىيابد ، در آن است ، كه استمرار اراده در جايگاه خطاكارانه‌اش هر لحظه باعث به وجود آمدن خطاى جديدى مىشود ، خداى متعال در وصف پرهيزگاران مىفرمايد : « وَ لَمْ يُصِرُّوا عَلى ما فَعَلُوا » « 3 » علاقه و تمايل انسان به اينكه فرصت حاضر را غنيمت شمارد و تمام خواسته‌هاى مقدور و آمادهء خود را به اتمام رساند و محو گناهان را به وسيلهء توبهء راستين ، تا آخرين انگيزه به تأخير اندازد چيزى جز يك توهّم باطل نيست . زيراكه قرآن در اين مورد تأكيد مىفرمايد : « وَ لَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ . » « 4 » و بين توبهء فورى و چسبيدن به همان جايگاه شخص گنه‌كار ، عمل شخص سست‌رأى و كودن است كه در چنين وضعى تجسم مىيابد ، از طرفى انسان بر گذشته خودش تأسف مىخورد ، سپس اصلاح كار خودش را تا وقت مردن به تأخير مىاندازد ، همين‌جا مخفىگاه خطر است . زيراكه قرآن به صراحت مىگويد : آمرزش براى هيچ‌كس نيست ، مگر آن كسانى كه

--> ( 1 ) - نور ( 24 ) آيهء 31 : و همگى به سوى خدا بازگرديد ، اى مؤمنان ! تا رستگار شويد . ( 2 ) - تحريم ( 66 ) آيهء 8 : به سوى خدا توبه كنيد ، توبهء خالص ! ( 3 ) - آل عمران ( 3 ) آيهء 135 : آنها هرگز با علم و آگاهى بر گناه خويش اصرار نمىورزند . ( 4 ) - نساء ( 4 ) آيهء 18 : كسانى كه در آستانهء مرگ قرار مىگيرند و مىگويند اكنون از گناه خود توبه كرديم ، توبهء آنان پذيرفته نخواهد شد .