محمد عبد الله دراز (مترجم: عطائى)
30
دستور الأخلاق في القرآن (آئين اخلاق در قرآن) (فارسى)
آگاهى خودم راجع به اطّلاعاتى كه از سبك نويسنده و روش فكرى و دقت وى داشتم ؛ در گزينش الفاظى كه بيانگر انديشه و تفّكر اوست . و همين هميارى استوار بين من و مترجم بود كه باعث شد تا ترجمهاى به اين صورت رضايتبخش را به وجود آوريم و آن را در اختيار خوانندهء عرب زبان قرار دهيم و اميد حسن پذيرش او را داريم . اكنون ، خلاصهاى از انديشههاى مهم كتاب را بهطور گذرا بيان مىكنيم . البتّه ، هدف اصلى از اين بحث ، بازگو كردن طبيعت كلّى اخلاقى است كه از دو جنبه نظرى و عملى از قرآن كريم برگرفته مىشود : امّا بحث و گفتگو در اصول نظرى كه مبادى اخلاق در قرآن كريم بدانها استوار است ؛ نويسنده بدون هيچ پيرايهاى ، با درك و دريافت خود آنها را بيان مىكند ، زيرا او نخستينبار بر زمينى گام مىنهد كه هيچكس پيش از او بر آن گام ننهاده ، ولى دشوارى و خطرناك بودن راههايى كه او به خواست خدا تصميم بر وارد شدن در آنها را داشته ، باعث سستى در اراده او نشده ، بلكه هرچه بيشتر او را وادار بر مبارزه با سختىها در راه دين حنيف الهى نموده است . البتّه ، او منكر اين نيست كه شمارى از فقهاى مسلمان دربارهء معيارهاى خير و شر بحث كردهاند ، و نيز جمعى از حقوقدانان دربارهء شرايط مسؤوليت سخن گفته و بعضى از دانشمندان علم اخلاق نهايت كوشش خود را دربارهء سعى و تلاش انسانى و ضرورت نيّت پاك مبذول داشتهاند . كسى منكر ارزش اين زحمتها و تلاشها نيست ، جز اينكه تمام اينها در لابلاى كتابها انباشته شده است ، بىآنكه به درمان و بهبود اخلاق بينجامد ، بلكه نظرات فقهى ، حقوقى و علوم دينى و لغوى مطالب اخلاقى را تحت الشّعاع قرار داده است ؛ چنانكه نظريّهء مورد توجّه اين انديشمندان كه خواستهاند ابراز نمايند ، تا حدّ زيادى از رأى و نظر شخصى آنها برخاسته و يا اينكه بيانگر جنبهء فكرى مكتبى بوده كه دانشمند صاحب نظريّه در آن مكتب رشد يافته است و هرگز از آيات قرآنى به جز استشهاد به آيات در تأييد نظرات خودشان كمك نگرفتهاند . امّا نويسندهء اين كتاب از همان لحظهء اوّل نظر خود را متوجّه زمينهء اخلاق نموده و شروع به حلّ مسائل اخلاقى يكى پس از ديگرى كرده ، برحسب مفاهيم و معيارهايى كه از ديدگاه