موردى جاى ارزشيابى و مقايسه است ، ولى عكس مطلب يك تناقض اخلاقى است و در اين صورت ، يك مسئوليّت است نسبت به انجام عملى كه به‌گونه‌اى شرّ و نارواست . و واژهء « عدم مسئوليّت » در هر دو مورد يك واژهء مناسبى نيست . از سوى ديگر : انسانى كه در برابر خطر عقبگرد مىكند ، چنين كسى هميشه اصرار و تأكيدى ندارد كه اقدام بر كار ، يكى از وظيفهء زندگى اوست بلكه او در تصوّر خطرى كه مواجه شده است ، گاهى افراط و بزرگ‌نمايى مىكند ، يا اين‌كه در تصوّر انگيزهء واقعى عمل خود ، راه خطا را مىپيمايد ، و حتّى اگر ما فرض كنيم كه اصل تصوّر او همان خطر مسلّم است ، شايد به صرف اين كه وى آن عمل را آغاز كند ، خود را در دام آن خطر افكنده و از لذّتى ، بدان وسيله برخوردار گرديده كه پيش از آن برخوردار نبوده است . بنابراين ؛ واقعيّت مطلب آن است كه اين صورت مسئله پيچيده‌تر از آن است كه اين شخص را همان فردى بدانيم كه به‌طور كامل و بدون هيچ قيد و شرطى به دور از گناه و خطاست ؛ و سزاوار نيست كه حكم به عدم مسئوليّت را در چنين موردى به معناى برائت و دورى از گناه بدانيم ، بلكه آن را يك رخصت يا اجازه‌اى ( از طرف قانونگذار ) بايد دانست . و به اين ترتيب عمق تعبير قرآن مجيد را درمىيابيم ، آنجا كه راجع به عفو و گذشت سخن مىگويد ، و آنجا كه مفسّران روى اين معنا تكيه مىكنند و يادآور مىشوند كه تحمّل مشقّت و فداكارى زيباتر و ارزشمندتر است ، مىگويند : « پايدارى زيباتر است . » « 1 » . چنان‌كه قرآن كريم مىفرمايد : « وَ الْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ . » « 2 » . و همچنين ما بايد حالاتى را كه سيطرهء عفو و گذشت شامل وظيفه و تكليفى نيست ، جدا كنيم ، و جايى را كه سزاوار است كه آزادى اراده هر نوع اكراه و اجبارى را بپذيرد ، حتّى اگر تهديد به مرگ باشد ، و از اين قبيل است حالت آن انسانى كه مجبور مىشود كسى را بكشد يا خود كشته شود ، يا حالت آن كسى كه در معرض نابودى قرار گرفته و هيچ راه و چاره‌اى براى نجات حيات خويش از آن مخمصه را ندارد ، مگر اين‌كه شخص ديگرى را بكشد تا از گوشت او تغذيه كند .

--> ( 1 ) - ام الغاية القصوى الّتى ان بلغتها * فأنت اذا ما أنت و الصّبر أجمل يعنى اگر تو به آن آخرين مرحله‌اى برسى كه مىخواستى ، باز هم تو همانى كه بودى ، ولى صبر و پايدارى از هر چيزى زيباتر و بهتر است ! ر ك : هاشميّات و علويّات ، قصائد كميت ، و ابن ابى الحديد ، ص 71 . ( 2 ) - بقره ( 2 ) آيه 217 : ايجاد فتنه ( و منحرف ساختن مردم از دين خدا ) از قتل و كشتن ديگران نيز بالاتر است .