اين اعلام قرآن از دو طريق : داخلى و خارجى مىرسد ، بنابراين قوانين اخلاقى در بيشترين اشكالش به نحوى در وجود خودمان ثبت شده است ، ولى ما نمىتوانيم حقيقت آنها را درك كنيم ، مگر اين‌كه تمام توانمندىها و ملكات فطريمان را به كار بگيريم ، در آن صورت ما از عقلمان راهنمايى مىگيريم و قلبمان را در باطن به كمك مىگيريم و يا از غرايز خوبمان پيروى مىكنيم . و چون شناخت اين قانون در توان هر انسانى با وجود تفاوت افراد است ، پس اين شناخت به‌طور قطع براى تاكيد مسئوليت ما نسبت به خودمان اكتفا مىكند . و بيشتر مكاتب اسلامى ، اختلافى در اين مورد ندارند كه در اينجا نوعى از مسئوليت فراگيرى وجود دارد كه قائم بر اين تكليف فطرى است ، بنابراين آيا اين موضوع براى اثبات مسئوليتمان در پيشگاه خداى تعالى نيز كفايت مىكند ؟ در اينجا مكاتب مختلف اختلاف‌نظر دارند ، معتزله بر اين عقيده‌اند و بدون استثناء آن را قبول دارند ، درحالىكه ماتريديّه « 1 » به صورت جزئى ( در مواردى كه به وظايف اوليّه مربوط مىشود ) موافقند ، بيشترين مكاتب اهل سنت به‌طور مطلق آن را قبول ندارند . مىگويند : ما در پيشگاه خدا مسئول نيستيم ، حتّى نسبت به وظايف اصلىمان مگر زمانى كه خداوند وظايف‌مان را به‌گونه‌اى خاص و به صورت مثبت اعلام نمايد . و اين انديشمندان به ظاهر قران تمسك مىجويند كه مىفرمايد : « وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ ما يَتَّقُونَ » « 2 » ، « وَ ما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا » « 3 » « وَ ما كانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّها رَسُولًا يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا » « 4 » و به يقين اين مطلب مفيد است كه ما راجع به وسايل و اسباب گفتگو كنيم ، در اين مورد كه قرآن كريم اين شرايط مفيد را قرار مىدهد ، پس چرا بدون هيچ قيد و شرطى بر خود لازم و

--> ( 1 ) - ماتريديه ، پيروان محمد بن محمد بن محمود ماتريدى از متكلمان بزرگ قرن 4 ( متوفّاى 333 ه ) در فقه پيرو ابو حنيفه ، ولى در كلام پيرو اشعرى است . ابن اثير درباره او مىگويد : « اين از عجايب است كه كسى هم حنفى و هم اشعرى باشد » فرهنگ فرق اسلامى از دكتر محمد جواد مشكور ، ص 379 - 381 . ( به اختصار ) - م . ( 2 ) - توبه ( 9 ) آيه 115 : چنين نبوده كه خداوند گروهى را پس از هدايت گمراه سازد ، تا اين‌كه آنچه را كه بايد از آن بپرهيزند ، براى آنها تبيين كند . ( 3 ) - اسراء ( 17 ) آيه 15 : و ما ( هيچ شخص و قومى را ) مجازات نخواهيم كرد ، مگر آنكه پيغمبرى مبعوث كرده باشيم . ( 4 ) - قصص ( 28 ) آيهء 59 : و پروردگار تو هرگز شهرها و آبادىها را هلاك نمىكرد ، تا اين‌كه در كانون و مركز آنها پيامبرى بفرستد كه آيات ما را بر آنان بخواند .