بدين وسيله مىبينيم كه مسئوليت فردى در اين درجه از گستردگى ، هم‌مرز ، بلكه نزديك به اندماج و تداخل در مسئوليت اجتماعى است ، ولى نه به گونهء مرزبندى و تعيين حدود ، زيراكه منظور از اجتماع در اينجا چيزى جز گروهى از وجدان‌هاى فردى مشخّص نيست كه قانون اخلاقى را مىداند و هم‌زمان اعمالى را كه باعث شكستن و بىحرمتى به اين قانون است ، مىشناسد . در نتيجه اين جامعه ، تبهكاران از اعضاى خود را با اطمينان به حال خود رها مىكند ، به اين معنى كه باكى ندارد تا در برابر آن‌ها موضع سرزنش صريح و روشن بگيرد . و برعكس ، آن كسانى كه كمترين تلاش و كوشش را انجام مىدهند ، چه با يادآورى وظيفه‌اى كه دارند و يا با فاصله گرفتن از گنهكار ، آنان نجات مىيابند : « هَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ » « 1 » ، « فَلَمَّا نَسُوا ما ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ » « 2 » و اين نيز تمام مطلب نيست ، بنابراين منظور تنها آن اعمالى نيست كه علنى ما آن‌ها را در اجتماع با رفتارمان نشان مىدهيم ، بلكه نتايج طبيعى دور آن‌ها كه پيآمد آنها بوده و بر حجم محتواى آنها مىافزايد . سعادت و شقاوتى كه ممكن است به انسانيت برسد از ناحيه كارى كه بدون قصد انجام گرفته ، بلكه صاحب آن عمل راه چاره و امكان فاصله گرفتن از آن كار را نداشته ، و اندازهء آن عمل را نمىداند ، چگونه با يك ميزان ايجابى و يا سلبى عايد صاحبش مىشود ، حتى اگر تا زنده است ، نيز انجام نگرفته ، بلكه پس از مرگ وى با او ارتباط پيدا مىكند ، پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در اين‌باره مىفرمايد : « وقتى كه فرزند آدم بميرد ، رشتهء عمل او گسسته مىشود ، جز در سه مورد : صدقهء جاريه ، علمى كه سودمند است و يا فرزند صالحى كه براى او دعا كند . » « 3 »

--> - آن‌ها را از رحمت خويش دور سازد . اين اعلام تنفر و بيزارى به خاطر آن بود كه آنها گناهكار و متجاوز بودند ، يكديگر را از كار خلاف نهى نمىكردند ، و حتى جمعى از نيكان آنها با سكوت و سازشكارى ، افراد گنهكار را عملا تشويق مىكردند . ( 1 ) - انعام ( 6 ) آيه 47 : ( در اين آيهء شريفه پس از خاطرنشان كردن سه نعمت : چشم ، گوش و فهم كه سرچشمهء تمام نعمت‌هاى دنيوى و اخروى است ، اشاره به امكان سلب اين نعمت‌ها وجود دارد ، مىفرمايد : اى پيامبر به آنها بگو : آيا عذاب بدون مقدمه به سراغ شما مىآيد ) و آيا جز ستمكاران نابود مىشوند ؟ ( 2 ) - اعراف ( 7 ) آيه 165 : اما هنگامى كه تذكراتى را كه به آنها داده شده بود ، فراموش كردند ( لحظهء عذاب فرارسيد ، و ) نهىكنندگان از بدى را رهايى بخشيديم ( و كسانى را كه ستم كردند ، به خاطر نافرمانيشان به عذاب سختى گرفتار ساختيم ) . ( 3 ) - ر . ك : صحيح مسلم : 3 / 1255 ، حديث 1631 ؛ شرح نووى بر صحيح مسلم : 1 / 90 ؛ المحلى : 7 / 3 ؛ الإنتصار شريف مرتضى -