عَمَّا أَجْرَمْنا وَ لا نُسْئَلُ عَمَّا تَعْمَلُونَ » « 1 » و هرگاه جريان از اين قرار است ، پس ديگر اثرى از تعارض و اختلاف نمىماند ، حتى استثنائى نيز وجود ندارد تا بر قاعدهء كلى وارد شود . و در آينده بررسى اين حالت اوليه - برعكس - براى ما بازگو خواهد كرد و برخى محدوديت را براى روشى مطرح مىكند كه بدان وسيله اسلام مسئوليت فردى را به تصوير مىكشد . به راستى كه آن يك طرز تفكر گسترده‌اى است ، بسى گسترده‌تر از تمام نصوصى كه ايراد فرموده است . بنابراين انسان تنها مسئول اعمالى نيست كه به سوى آنها در شكل دخالت مثبت و مباشر از نظر ديگران دعوت مىكند ، آن‌گاه كه اوامر ، يا نصايحى و يا الهاماتى نسبت به ايشان صادر مىكند ، و اين مسئوليت تنها مسئوليت الگوئى نيست كه از مقام بالاتر - جهت انتشار در بين توده‌ها به خاطر تنها عظمت صاحبش - مىآيد ، بلكه هر نوع اقدام نيك يا بد ، از هر جهتى كه باشد از اهميّتى برخوردار است و از نظر واقع و يا نتايج مستقيم آن حدّ و حسابى ندارد ، تا وقتى كه شايستگى پيشوايى ديگران را دارد . رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مسئوليت صاحب يك عمل نو را اعلان مىفرمايد كه به مقدارى كه تمام مردم در خلال قرن‌هاى آينده تا روز قيامت مسئوليت دارند ، او تنها دو برابر مسئول است ، مىفرمايد : « هركه در اسلام سنّت نيكى را رايج كند ، اجر و پاداش آن را دارد و نيز اجر كسانى را كه پس از وى به آن سنت عمل كنند ، بدون اين‌كه از اجر و پاداش آنها چيزى كم شود ، و هركه در اسلام سنت بدى را رايج كند ، بار گناهش به گردن اوست و نيز بار گناه كسانى كه پس از وى به آن عمل كنند ، بدون اين‌كه از گناهان آنها چيزى كم شود . » « 2 » و هم‌چنين در روايتى كه عبد اللّه بن مسعود نقل كرده است ، پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود : « هيچ كسى نيست كه از روى ستم كشته شود ، مگر اين‌كه به گردن ( قابيل ) پسر نخستين آدم سهمى از

--> ( 1 ) - سبأ ( 34 ) آيهء 25 : بگو ! شما مسئول گناهان ما نيستيد ، و ما نيز در برابر اعمال شما مسئول نخواهيم بود . ( 2 ) - ر . ك : صحيح مسلم : 3 / 87 ؛ مختصر صحيح مسلم حافظ منذرى : حديث 533 ، نشر ادارهء امور اسلامى وزارت اوقاف و امور اسلامى كويت ؛ تفسير قرطبى ؛ 13 / 331 ؛ سنن نسائى ( برگزيده ) : 5 / 76 ؛ جامع معمر بن راشد : 11 / 466 ؛ المعجم الأوسط : 8 / 384 ، حديث 8946 ؛ مستدرك الوسائل : 12 / 229 : الفصول المختاره شيخ مفيد : ص 136 ؛ بحار الأنوار : 77 / 104 ، حديث 1 ؛ مسند احمد : 4 / 357 ؛ سنن ابن ماجه : 1 / 74 ، حديث 203 ؛ مجمع الزوائد : 1 / 168 ؛ روضة الطّالبين : 1 / 73 ، فيض القدير : 1 / 526 ؛ تهذيب الأسماء : 1 / 24 .