أَلْحَقْنا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ ما أَلَتْناهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ » « 1 » در اين صورت هرگز ثواب و عقاب نتيجهء تنها كوشش فردى نخواهد بود ، بلكه گاهى اين‌چنين از عمل ديگران نشأت مىگيرد . و ترديدى نيست كه اين دو نمونه ، شايستهء دقت نظر و بررسى هستند ، تا ببينيم كه تا كجا ممكن است آن اصل فراگير را تضعيف و يا پشتيبانى مىكند . به نخستين چيزى كه قبل از هر چيز بايد بپردازيم اين است كه يك طرز تفكر مشخصى را از ذهنمان بزداييم . و آن تفكر اين است كه مسئله اينجا مسئلهء دگرگونى كلى نيست كه بدان وسيله يك فردى را كه در رأس مسئوليتى است از ثمرهء تلاشش بىبهره سازد و يا اين‌كه از پيآمدهاى كردار بدش تبرئه نمايد هيهات كه چنين اتفاقى بيفتد . درحالىكه نصوص قرآنى كه اين دو حالت را چاره‌جويى كرده ، نسبت به تأكيد اين واقعيت كوتاهى نكرده است . به راستى ثواب و عقاب صاحب عمل امكان ندارد بدين وسيله كم شود : « وَ ما أَلَتْناهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ » « 2 » ، « وَ ما هُمْ بِحامِلِينَ مِنْ خَطاياهُمْ مِنْ شَيْءٍ » « 3 » بنابراين مسئوليت‌هاى فردى در اين صورت به‌طور كامل به حال خود مىماند و اين نكته‌اى است كه هيچ جاى حرف ندارد . و تمام مطلبى كه در اينجا وجود دارد ، اين است كه دنبالهء ثواب و عقاب - آن‌طور كه به نظر مىرسد - از خارج مىآيد تا چه رسد به نتيجهء عمل فردى . و ليكن علىرغم توضيح مطلب به اين‌گونه ، همواره نوعى از تعارض و مخالفت با نصوص فراوان در اينجا وجود دارد كه - به نظر ما - مطلقا اين موضوع را مردود مىشمارد و منكر اين مطلب است چيزى را كه مربوط به عمل خود او نيست ، به او نسبت دهند . بنابراين حقيقت مطلب در اين مسئله چيست ؟ و پيش از آن ، بار سنگين اضافى كه به حساب ستمگران اضافه مىشود ، چيست ؟ و اگر عبارتى كه اندكى قبل از قرآن مجيد نقل شد ، شرايطى را كه اين اضافه را روشن سازد ، ذكر نكرده

--> ( 1 ) - طور ( 52 ) آيه 21 : كسانى كه ايمان آوردند و فرزندانشان به پيروى از ايشان ايمان اختيار كردند ، فرزندانشان را ( در بهشت ) به آنها ملحق مىكنيم ، و از ( پاداش ) عملشان چيزى نمىكاهيم . ( 2 ) - طور ( 52 ) آيهء 21 : و از ( پاداش ) عملشان چيزى نمىكاهيم . ( 3 ) - عنكبوت ( 29 ) آيهء 12 : آنها هرگز چيزى از خطاها و گناهان اين‌ها را بر دوش نخواهند گرفت ، آنها دروغ مىگويند .