است ، عبارت ديگرى آن را به برخى از متكبران اختصاص مىدهد . و اين اشخاص - طبق گفتهء قرآن - مسئوليت كامل اعمال مخصوص خود را به دوش خواهند كشيد و در مسئوليت آن‌هايى كه گمراه ساخته‌اند ، نيز شريك خواهند بود : « لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ كامِلَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ مِنْ أَوْزارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ » « 1 » اگر آن‌ها مسئول جرايمى نيستند كه ديگران را بر آن جرايم دعوت كرده‌اند ، پس معناى اين حرف كه آن‌ها مسئول اعمالى هستند كه مرتكب شده‌اند ، چيست ؟ و تكرار مىكنيم كه فداكارىهاى آنان نيز هرگز باعث بخشش خطاهايشان - كه تسليم گمراهى شده‌اند - نمىگردد . قرآن كريم در موارد بسيارى ما را بيم داده است كه سنگينى بار گناه پيروان ، هرگز سبكتر نمىشود ، و قرآن اين حقيقت را به شكل مناقشه‌اى نقل مىكند كه بين دو گروه از گنهكاران در روز قيامت نزاع درمىگيرد و اين مناقشه‌اى است كه ريشه و مبدأش و هم‌چنين حل اين مناقشه همواره ثابت و غير قابل تغيير و ماندگار است : بنابراين ناتوانانى كه مىخواهند خود را از خطاهايشان تبرئه كنند ، به گردن كسانى مىاندازند كه آنها را در گمراهى افكنده‌اند ، درحالىكه اين گروه از آنها فاصله مىگيرند و مىخواهند خود را از گناه آنها تبرئه نمايند ، و همواره مناقشه به وامدارى هر دو طرف مىانجامد . « 2 » ولى چوپانان علاوه بر رفتار

--> ( 1 ) - نحل ( 16 ) آيهء 25 : اين‌ها بايد روز رستاخيز هم بار گناهان خود را به‌طور كامل بر دوش بكشند و هم سهمى از گناهان كسانى را كه به خاطر جهل گمراه كرده‌اند . ( 2 ) - رجوع كنيد به : آيات 166 و 167 سورهء بقره كه مىفرمايد : « در اين هنگام رهبران گمراه آنها دست رد به سينهء آنان مىكوبند و از پيروان خود تبّرى مىجويند ، و در همين حال عذاب الهى را با چشم خود مىبينند و دستشان از همه جا كوتاه مىشود ، ( براى تسلّى دل خود مىگويند : ) اى كاش ما بار ديگر به دنيا بازگرديم تا از آنها تبّرى جوييم ، همان گونه كه آنها امروز از ما تبرى جستند ! ( آرى ) اين‌چنين خداوند اعمالشان را به صورت مايهء حسرت به ايشان نشان مىدهد ، و آنها هرگز از آتش دوزخ خارج نخواهند شد . » و آيات 38 و 39 سورهء اعراف كه مىگويد : « در روز رستاخيز خداوند به آنها مىگويد : در صف گروه‌هاى مشابه خود از جن و انس كه پيش از شما بودند ، قرار گيريد و در آتش داخل شويد . هر دسته‌اى كه وارد دوزخ مىشوند ، به ديگرى لعن و نفرين مىكند ، هنگامى كه همگى با ذلت و خوارى در محيط شرربار دوزخ قرار مىگيرند ( شكايت آن‌ها به پيشگاه پروردگار از يكديگر شروع مىشود ) ، نخست فريب‌خوردگان عرضه مىدارند : پروردگارا ! اين اغواگران بودند كه ما را گمراه ساختند ، خدايا عذاب و كيفر آنان را مضاعف گردان ! ( عجبا ! خداوند در پاسخ آنها ) مىفرمايد : براى هركدام ( از شما ) عذاب مضاعف است ، ولى شما نمىدانيد . -