بنابراين هركسى در گسترهء توانش مسئول از گردش خوب تمام كارهاى كلّى و جزئى مىباشد كه موكّل آنها و بر آنها گمارده است ! جز اين‌كه اگر مسئوليّت اخلاقى فراگير باشد ، با اين حال بدون شرايط نخواهد بود ، بنابراين بايد ديد شرايط آن چيست ؟ قرآن كريم اين شرايط را به تفصيل بيان مىكند كه ما بخش آينده را بدان‌ها اختصاص داده‌ايم : 2 - شرايط مسئوليّت اخلاقى و دينى : الف - طبيعت شخصى مسئوليت نخستين چيزى كه بايد خاطرنشان گردد ، اين است كه مسئوليّت اخلاقى و دينى شخصى محض است . اگر ما تمام نصوص قرآنى را كه اين اصل سياسى را مطرح مىكنند ، يادآور شويم ، سخن به درازا خواهد كشيد ، از اين‌رو به نقل برخى از آنها بسنده مىكنيم و آنها نصوصى هستند كه در الفاظى كاملا واضح ، اين حقيقت را بيان مىكند ، از جمله : « لَها ما كَسَبَتْ وَ عَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ » « 1 » ، و « وَ مَنْ يَكْسِبْ إِثْماً فَإِنَّما يَكْسِبُهُ عَلى نَفْسِهِ » ، « 2 » و « مَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى » « 3 » و « لا يَجْزِي والِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَ لا مَوْلُودٌ هُوَ جازٍ عَنْ والِدِهِ شَيْئاً » « 4 » و « الْيَوْمَ تُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ لا ظُلْمَ الْيَوْمَ » « 5 » و « وَ لِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا » « 6 »

--> ( 1 ) - بقره ( 2 ) آيهء 286 : هر كار ( نيكى ) انجام دهد براى خود انجام داده و هر كار ( بدى ) كند به زيان خود كرده است . ( 2 ) - نساء ( 4 ) آيهء 111 : هر گناهى كه انسان مرتكب مىشود ، نهايتا و در نتيجه به خود ضرر زده و به زيان خود گام برداشته است . ( 3 ) - اسراء ( 17 ) آيه 15 : هركسى هدايت شود ، براى خود هدايت يافته و آن‌كس كه گمراه گردد ، به زيان خود گمراه شده ، هيچ‌كس بار گناه ديگرى را به دوش نمىكشد . ( 4 ) - لقمان ( 31 ) آيه 33 : نه پدر كيفر ( اعمال ) فرزندش را تحمّل مىكند ، و نه فرزند چيزى از كيفر ( اعمال ) پدرش را . ( 5 ) - غافر ( 40 ) آيهء 17 : امروز هركسى در برابر كارى كه انجام داده جزا داده مىشود ، امروز هيچ ظلم و ستمى ( بر هيچ‌كس ) نخواهد بود . ( 6 ) - احقاف ( 46 ) آيهء 19 : و براى هركدام از آنها درجاتى است برطبق اعمالى كه انجام داده‌اند .