قَوْلًا كَرِيماً . وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ . » « 1 » جز اين‌كه اين حق را - چنان‌كه در قرآن آمده است - به‌طور سلطهء محدود و مشروط در اندكى از موارد عطا مىكند . توضيح اين‌كه اين سلطه تنها متوقّف بر زمانى نيست كه پدر و مادر از ما چيزى را بخواهند و ما برايمان خود خيانت كنيم و يا مرتكب نوعى از ستم گرديم : « وَ إِنْ جاهَداكَ لِتُشْرِكَ بِي ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلا تُطِعْهُما » « 2 » بلكه وضعيت در صورتى كه پدر و مادر مرتكب ستمى شوند ، فرق مىكند و در آن صورت بر فرزندان واجب است كه آنها را به واجب الهى دعوت كنند و در حدّ توانشان آنها را در برابر داورى نگه دارند . بايد در نظر داشت كه توجه مسلمان نسبت به احترام بر پدر و مادر بسيار مهم است و محبّت به آنان فوق العاده عميق ، به‌ويژه « 3 » در صورتى كه آنها نيز مسلمان باشند و همگى داراى يك دين بوده باشند ، ولى ( محبت به والدين بايد براى خدا و براى عدالت باشد ، از اين‌رو ) احترام حق و عدالت را بايد ترجيح دهد . با اين‌كه بنابر قانون ناپلئونى بر فرزند حرام است كه بر ضد پدر و مادرش در قضاياى مدنى يا جنايى « 4 » شهادت دهد ، قرآن كريم برعكس آن ، مىفرمايد : « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ وَ لَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبِينَ » « 5 » و هم‌چنين

--> ( 1 ) - اسراء ( 17 ) آيه‌هاى 23 - 24 : و نسبت به پدر و مادر نيكى كنيد ، هرگاه يكى از آن دو يا هر دوى آنها نزد تو به سن پيرى و شكستگى برسند ( آن‌چنان‌كه نيازمند مراقبت دائمى تو باشند ، از هرگونه محبت دريغ مدار و كمترين اهانتى مكن ، حتّى ) سبك‌ترين تعبير ، يعنى اف به آنها مگو و بر سر آنها فرياد مزن ! با گفتار سنجيده و بزرگوارانه سخن بگو ! و بال‌هاى تواضع و فروتنى را در برابرشان از محبّت و لطف فرود آور ! ( 2 ) - عنكبوت ( 29 ) آيه 8 : و اگر پدر و مادر تلاش و كوشش كنند و به تو اصرار ورزند كه براى من شريكى قائل شوى ، كه به آن علم ندارى ، از آنها اطاعت مكن . ( 3 ) - گفتيم « لا سيّما » و نگفتيم « به‌خصوص » از آن جهت كه قرآن به ما مىآموزد كه اختلاف‌نظر دينى به‌طور مطلق فرزندان را معاف نمىكند ، از اين‌كه با پدر و مادر به عدالت ، احترام و محبت رفتار كنند ، چنان‌كه در سورهء لقمان / 15 مىفرمايد : « وَ صاحِبْهُما فِي الدُّنْيا مَعْرُوفاً » ، يعنى : با آن دو در دنيا به طرز شايسته‌اى رفتار كن ! قرآن نخواسته است كه بدين وسيله تنها به پدر و مادر يك امتيازى بدهد ، بلكه برعكس به ما مىآموزد كه نسبت به همهء مردم با قطع‌نظر از عقايدشان بايد از عدالت و نيكوكارى ما برخوردار شوند : « لا يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَ لَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَ تُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ » ، ممتحنه ( 60 ) آيهء 8 : خدا شما را از نيكى كردن و رعايت عدالت نسبت به كسانى كه با شما در امر دين پيكار نكردند و شما را از خانه و ديارتان بيرون نساختند ، نهى نمىكند . ( 4 ) - ر . ك : Code Napole ? on , livre I , Tur 21 . ( 5 ) - نساء ( 4 ) آيه 135 : اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد ، كاملا قيام به عدالت كنيد و فقط به خاطر خدا شهادت به حق دهيد اگرچه به -