آخرين آيه همان است كه بر حرمت واضح اين مشروبات صراحت دارد . اما سه آيهء پيش از آن ، چيزى جز مراحل تدريجى براى آماده‌سازى استعداد ذاتى مؤمنان جهت پذيرش اين تحريم نمىباشد . نخستين گام در اين راه در كلمه‌اى پايان يافت كه در مكه نازل شد . آرى آن تنها كلمه‌اى بود كه در رابطه با اين موضوع با مدارا و مسالمت برخورد كرده است . و از جمله خيراتى است كه خداوند سبحان آنها را در طبيعت به وديعت نهاده است و مىفرمايد : « ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَ الْأَعْنابِ » « 1 » ؛ يعنى ميوه‌هاى خرما و انگور و مىافزايد : « تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَ رِزْقاً حَسَناً » « 2 » . بنابراين هدفى جز موازنه بين شيرينى و ميوه‌هاى ديگرى كه آنها را به « حسنة » نيكى ياد مىكند ، وجود ندارد . و بدين وسيله براى مؤمنان دافعه‌اى شد كه نسبت به آن احساس خوددارى كرده و وسوسه‌اى در برابر اين نوع از آشاميدنىها داشته باشند . ولى مسلمانان اندكى پس از رسيدن به مدينه ناگهان در برابر نصّ دومى قرار مىگيرند كه اجتناب آنان و وسوسه‌شان را تقويت مىكند و اين نصّ وادار به مقايسهء كوتاهى بين منافع و مضرات شراب و قمار مىكند و اين مقايسه را قرآن كريم با اين جمله پايان مىبرد : « وَ إِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما » « 3 » چون اين يك حقيقتى است كه در اين دنيا هيچ چيزى نه خير مطلق است و نه شر خالص و آنچه را كه خير و يا شر مىنامند ، چيزى نيست جز اين‌كه ، نسبت بيشترى به اين يا آن دارد ، بنابراين نتيجه‌اى كه مىگيريم ناگزير نزديكى حقيقى بايد باشد . امّا اتفاقى كه افتاد اين بود تحريم تا آنجا روشن نبود كه همهء عقل‌ها درك كنند . ازاين‌رو گروهى از مسلمانان همچنان ميگسارى مىكردند و شايد اينان اكثريت بودند ! درحالىكه ديگران از همان آغاز از نوشيدن شراب خوددارى مىكردند ، به همين دليل لازم بود ، قسمتى از فرمان‌ها با صراحت بيشترى صادر شود تا اين‌كه همهء عقل‌ها به‌طور كامل بپذيرند . با اين همه در تمام اين مسائل آن جنبهء ضعف شعور و ادراك اجتماعى بىتأثير نبود ، و حتّى برخى از صاحبان عقول برتر منتظر حكم

--> ( 1 و 2 ) - نحل ( 16 ) / آيهء 67 : « و خداوند از ميوه‌هاى نخل و درخت انگور ( غذاى پربركتى نصيب شما ساخت كه گاه آن را به صورت زيانبار درمىآوريد ) و از آن مسكرات ( ناپاك و گاهى ) روزى خوب و پاك مىگيريد . ( 3 ) - بقره ( 2 ) / آيهء 219 ؛ « ولى گناه آنها بيشتر از نفع آنهاست » .