مسافرى كه از خوردنىهايى كه خداوند حلال فرموده است چيزى براى خوردن ندارد ، مجاز است ، بلكه بر او به خاطر حفظ جان ، واجب است از هر چيزى كه شده ، تغذيه كند و خود را از گرسنگى ، به هلاكت نرساند : « فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ » « 1 » گاهى معافيت ، جزئى است ، از قبيل نماز قصر در مدت سفر . خداوند مىفرمايد : « وَ إِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا . » « 2 » از آن جمله است نماز در ميدان جنگ كه ممكن است نماز را در حال راه رفتن و يا سوار بر اسب انجام داد . كه مىفرمايد : « فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا أَوْ رُكْباناً » « 3 » گاهى نيز اين راه خروج در حد تأخير وقت است ، بنابراين بيماران و مسافران ملزم نيستند كه در وقت مقرر ، روزه بگيرند ، بلكه مىتوانند در آينده ، هر زمان كه توانستند روزه بگيرند : « وَ مَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ » « 4 » نيز گاهى اين راه خروج جايگزين ساختن كارى آسان به جاى كارى دشوار است ، بنابراين مسافرى كه براى تطهير ، آب ندارد و هم‌چنين بيمارى كه توان استعمال آب را ندارد ، بايد به جاى آنها به يك عمل نمادين بسنده كند كه عبارت است از تطهير با سنگ و يا شن پاكيزه و سپس تيمم با ( خاك ) با مسح دست بر صورت و دست‌هايش : « فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَيَمَّمُوا » « 5 » شايان ذكر است كه عبارت قرآن كريم در بيشتر اين مثال‌ها جنبهء سهولت و آسانى عمل را

--> - مستضعف از ديدگاه قرآن و سنت كسى است كه از نظر فكرى يا جسمى يا اقتصادى چنان ضعيف است كه قادر بر شناخت حق از باطل نيست و يا محدوديت‌هاى تحميلى محيط ، او را از انجام وظيفه ناتوان ساخته است و قادر بر مهاجرت نيز نمىباشد . ( م ) . ( 1 ) - مائده ( 5 ) / آيهء 3 : « كسانى كه به هنگام گرسنگى ناگزير از خوردن گوشت‌هاى حرام شوند ، در صورتى كه تمايل به گناه نداشته باشند ، خوردن آن براى آنها حلال است ، زيرا خداوند آمرزنده و مهربان است . » ( 2 ) - نساء ( 4 ) / آيهء 101 : « هنگامى كه مسافرت كنيد ، مانعى ندارد كه نماز را كوتاه كنيد ، اگر از خطرات كافران بترسيد ، زيرا كافران دشمن آشكار شمايند . » البته ترديدى نيست كه نماز مسافر ارتباطى به حالت ترس ندارد . ( م ) ( 3 ) - بقره ( 2 ) / آيهء 239 : « و اگر به ( خاطر جنگ يا خطر ديگرى ) بترسيد ، بايد ( نماز را ) در حال پياده يا سواره انجام دهيد . » ( 4 ) - بقره ( 2 ) ، آيهء 185 : « آن‌هايى كه بيمار و يا مسافرند ، روزهاى ديگر را به جاى آن ، بايد روزه بگيرند . » ( 5 ) - مائده ( 5 ) / آيهء 6 : « دسترسى به آب نداريد ، با خاك پاك تيمم كنيد . »