كه در چنين شرايطى اين امّت را موظف بدانيم بر اين‌كه آن جايگاه قهرمانانه‌اى را كه پيشينيان تثبيت كرده بودند ، اينان نيز داشته باشند ؟ افزون بر اين‌كه مسلمان مجاهد به خاطر نيروى ايمانى كه دارد و او را به حركت مىآورد ، از برترى روحى برخوردار است و اين چيزى است كه همواره او را در برابر دشمن ممتاز مىنمايد و اجازه نمىدهد كه خود را در سطح دشمن تنزّل دهد تا هم‌سطح او گردد ، و از اينجاست راه حلّ دوم و آخرين راه حل كه به موجب آن ، نسبت يك در برابر دو روشن مىگردد كه خداى تعالى مىفرمايد : « الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَ عَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ » « 1 » در اين مثال مىبينيم كه قانون‌گذارى وارد راه حل دشوارى نمىشود ، مگر در حالت‌هاى بعدى ، باوجود اين‌كه بيشتر وقت‌ها در همان زمان راه حل دشوار را بيان مىدارد . بنابراين ما خود را در يك حالت عادى احساس مىكنيم كه قانون‌گذارى زمام اختيار آن موضع را در دست دارد و باوجود اين ، قانون حالت استثنايى پيدا مىكند كه راه خروج از آن وجود دارد . اين راه خروج گاهى معافيت كامل است ، چنان‌كه افراد ناتوان از وظيفهء جهاد معافند و خداوند مىفرمايد : « لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَ لا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَ لا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ » « 2 » و همان‌طورى كه براى مستضعفان زمين رواست و سزاوار آن هستند تا پناهگاه امنى را براى خود بجويند كه در آنجا با آزادى عقيده و عبادت زندگى كنند - بر ايشان جايز است تا وقتى كه وسيلهء مهاجرت فراهم نشده ، همان‌جا بمانند : « إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَ لا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا * فَأُولئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ » « 3 »

--> ( 1 ) - همان سوره / آيه 66 : « هم‌اكنون خداوند به شما تخفيف داد و دانست در ميان شما افرادى ضعيف و سست وجود دارد . در اين حال اگر از شما صد نفر سرباز بااستقامت باشند ، بر دويست نفر غلبه مىكنند ، و اگر هزار نفر باشند ، بر دو هزار نفر به فرمان خدا پيروز مىشوند . » ( 2 ) - فتح 48 / آيهء 17 : « بر نابينا و لنگ و بيمار گناهى نيست ، اگر در ميدان جنگ شركت نكنند » . ( 3 ) - نساء ( 4 ) / آيهء 98 : « مردان و زنان و كودكانى كه هيچ چاره‌اى براى هجرت و هيچ طريقى براى نجات از آن محيط آلوده نمىيابند ، از اين حكم مستثنا هستند » . از اين‌رو « ممكن است اينها مشمول عفو خداوند شوند . . . » چون اين‌ها معذورند و خداوند تكليف ما لا يطاق نمىكند - م . -