روشنى نداشته باشد : « حَتَّى تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ » « 1 » البته اتفاق مىافتد - چنان‌كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم توجه داشته است - طول شب‌زنده‌دارى و سحرخيزى در نظام فكرى اختلال ايجاد كند و باعث خطاهاى آشكارى در نماز شود ؛ كسى مىخواهد از خدا طلب مغفرت كند ، ولى كلمات كفرآميز به زبانش مىآيد و يا اين‌كه خود را لعن و نفرين مىكند ، دراين‌باره رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مىفرمايد : « هركدام از شما در وقت نماز كسل و در حال چرت باشد ، ممكن است به جاى استغفار خود را دشنام دهد . » « 2 » بنابراين براى اين‌كه كار به اينجا نرسد ، اسلام به نوعى از آسايش بدنى و يا سيرى مادّى تشويق كرده است ، به اين معنا كه شخص در خلال انجام اين امر مهم عبادى احساس راحتى كند . دراين‌باره به اين سخن پيامبر گوش فرا ده كه فرمود : « بايد هر فردى از شما بانشاط نماز بخواند و هروقت ديد كسل و يا سست است ، بنشيند ( و نماز نخواند . ) « 3 » بنابراين ؛ انجام هر نوع عبادت بانشاط ، مىبايست تمام مدتى را كه قلب نشاط و سرور خود را همچنان دارد ، فراگيرد و بس ؛ زيرا از جمله امور واجب ما اين است كه عبادت خدا را به يك عمل ناگوار قلبى مبدّل نسازيم : « عبادت خدا را بر خودت ناگوار و مبغوض نگردان » . « 4 »

--> ( 1 ) - نساء ( 4 ) / آيهء 43 : « تا بدانيد چه مىگوييد ! » . ( 2 ) - در حديث چنين آمده است : « هرگاه كسى از شما در نماز چرت زد ، بايد نماز را ترك كند تا خوابش از بين برود ، زيراكه او نمىداند ؛ شايد به جاى استغفار ، خود را دشنام دهد . » ر . ك : صحيح مسلم : 1 / 542 ، حديث 786 ؛ مسند مستخرج صحيح مسلم ، 2 / 377 ، حديث 1784 و 1785 ؛ شرح نووى بر صحيح مسلم : 6 / 74 ؛ تفسير قرطبى : 5 / 201 ؛ تفسير ابن كثير و 1 / 502 ؛ صحيح بجارى : 1 / 87 ؛ حديث 209 ؛ صحيح ابن خزيمه : 2 / 55 ، حديث 907 ؛ صحيح ابن حبان : 6 / 220 ، حديث 2583 ؛ سنن ترمذى : 2 / 186 ، حديث 355 ؛ سنن دارمى : 1 / 372 ، حديث 1383 ؛ سنن كبراى بيهقى : 3 / 16 ، حديث 4504 ؛ موطّأ مالك : 1 / 118 ، حديث 257 ؛ مسند احمد : 6 / 56 ، حديث 24332 ؛ بداية المجتهد و نهاية المقتصد ، ابن رشد : 1 / 26 . ( 3 ) - ر . ك صحيح بخارى : 1 / 368 ، حديث 1099 ؛ صحيح مسلم : 1 / 541 ، حديث 784 ؛ مسند مستخرج صحيح مسلم : 2 / 375 ، حديث 1780 و 1781 ؛ صحيح ابن حبّان ، 6 / 239 ، حديث 2492 ؛ سنن نسائى : 3 / 218 ، حديث 1643 ؛ سنن ابن ماجه : 1 / 346 ، حديث 1371 ؛ مسند احمد : 3 / 103 ، حديث 12005 و به كتاب اين جانب با عنوان « الجذور التاريخية و النّفسية للغلوّ و الغلاة » مراجعه كنيد . ( 4 ) - در حديث چنين آمده است : « اين دين محكم و استوار است ، با آرامى و مدارا وارد شو و عبادت پروردگارت را ناهموار و مبغوض -