درازا بكشانيم . بايد به نقطهء آغاز بازگرديم ، تا نمونه‌هايى از برخى مظاهر سهولت عملى را ببينيم كه قرآن به اوامر خود اختصاص داده است . مظهر اوّل ، اين راز را مىگشايد كه قرآن كريم زياده‌روى را در تطبيق برخى اعمال تعبّدى - مانند به پا داشتن نماز شب - بر ما واجب نكرده است ، بلكه ما را بر ملتزم نبودن بر اين زياده‌روى سفارش مىكند و از برخى پيامدهاى آن چشم‌پوشى مىنمايد . بديهى است كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در آغاز رسالت خويش مأمور بود كه بخش عمده‌اى از شب را به نماز و ترتيل قرآن بگذراند ، چنان‌كه مىفرمايد : « قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِيلًا . أَوْ زِدْ عَلَيْهِ وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا » « 1 » و براساس راهنمايى پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم برخى از اصحاب چنان عادت كرده بودند كه آنچه بايد بكنند ، مىكردند . درحالىكه ما در آخر همين سوره ، درسى را مىخوانيم كه روى سخنش با اين گروه از نماز شب‌خوان است ، نظر آنان را به اين نكته جلب مىكند كه آنها نمىتوانند بر اين روال در شرايط معينى ، مانند بيمارى ، مسافرت و جهاد ادامه دهند . سپس به ايشان دستور مىدهد كه شب‌زنده‌دارى ايشان به اندازه‌اى باشد كه براى حالشان مناسب است : « فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنْهُ » « 2 » اين روحيهء زياده‌روى در تعبد ، نزد برخى از صحابه در مدينه پيدا شد كه به كمتر از آن مقدار گذشته راضى نمىشدند ، بدان لحاظ كه انحراف و مخالف با روح شريعت است ! ، درحالىكه از مجموع نصوص قرآنى و نبوى مربوط به اين موضوع ، چنين نتيجه مىگيريم كه اسلام به برخى از اوامرى اهميت مىدهد كه شخص پرهيزگار نبايد از آن غفلت كند و چه‌بسا غافل ماندن از آنها نتيجهء طبيعى اين زياده‌روى و افراط است . به راستى مىبينيم كه تنها وظيفهء انسان اين نيست كه عبادت طولانى داشته باشد كه چه بسا اين‌ها باعث كوتاهى در انجام واجبات ديگر از قبيل تجارت و جهاد مىگردد ، ولى عمل عبادى نبايد هم به نوعى ابزار تبديل شود كه شخص از آنچه انجام مىدهد و مىگويد ، احساس

--> ( 1 ) - مزمل ( 73 ) / آيات 2 - 4 : « شب را جز كمى به‌پا خيز ! نيمى از شب را يا اندكى از آن كم كن ، يا بر نصف آن بيفزا ، و قرآن را با دقت و تأمل بخوان » . ( 2 ) - مزمّل ( 73 ) : « آيهء 20 اكنون آنچه براى شما ميسر است ، قرآن بخوانيد » .