الشيخ محمد عبد العظيم الزرقاني (مترجم: آرمين)
38
مناهل العرفان في علوم القرآن (فارسى)
فنون الأفنان فى علوم القرآن و المجتبى فى علوم تتعلق بالقرآن به جاى مانده كه هر دو در دار الكتب المصرية موجود است . در قرن هفتم علم الدين سخاوى ، متوفاى 641 ه . ق ، كتابى تحت عنوان جمال القراء تدوين كرد . در همين قرن ابو شامه « 1 » متوفاى 665 ه . ق ، اثرى به نام المرشد الوجيز فيما يتعلق بالقرآن العزيز از خود به جاى گذارده است . اين دو كتاب آنچنان كه سيوطى مىنويسد نسبت به كتابهايى كه بعدا در اين رشته تأليف شده است حاوى مباحث محدود و اندكى از علوم قرآن است . همراه با آغاز قرن هشتم بدر الدين زركشى كتاب البرهان فى علوم القرآن را نگاشت كه نسخهء مخطوط آن در دو مجلد ناقص در صحن تيمورى در دار الكتب المصرية وجود دارد . قرن نهم با رشد و شكوفايى علوم قرآن همراه بود ، زيرا در اين قرن محمد بن سليمان كافيجى « 2 » متوفاى 873 ه . ق ، كتابى در علوم قرآن تحرير كرد . سيوطى دربارهء آن مىگويد : كتاب كافيجى در نوع خود بىسابقه است ، و مشتمل بر دو بخش است : بخش اول در معناى تفسير و تاويل و قرآن و سوره و آيه . و بخش دوم دربارهء شرايط تفسير قرآن به راى و پايان بخش كتاب گفتارى است دربارهء آداب عالم و متعلم . . . . اما اين كتاب عطش مرا بر طرف نساخت و مرا به مقصود هدايت نكرد . « 3 » همچنين در همين قرن جلال الدين بلقينى كتاب مواقع العلوم من مواقع النجوم را در 6 مبحث تحرير كرد . مبحث اول در مكانها ، اوقات و اسباب نزول ، و در آن 12 نوع را ذكر كرده است . « 4 » مبحث دوم در سند قرآن ، شامل 6 نوع « 5 » . مبحث چهارم در الفاظ قرآن ،
--> ( 1 ) . عبد الرحمن بن اسماعيل بن ابراهيم مقدسى ، ابو القاسم شهاب الدين ابو شامه دمشقى شافعى ( 599 - 665 ه . ق ) مورخ محدث و محقق . از آثار اوست : ذيل الروضتين كه به نام تراجم رجال القرنين السادس و السابع چاپ شده است . المرشد الوجيز إلى علوم تعلق بالكتاب العزيز ، ابراز المعانى ( الأعلام زركلى ، 3 : 299 ) ( 2 ) . محمد بن سليمان بن سعد بن مسعود ، محيى الدين ابو عبد اللّه كافيجى ( 788 - 879 ه . ق ) از مهمترين آثار اوست : التيسير فى قواعد التفسير ، مختصر فى علم الإرشاد ، نزهة المعرب و معراج الطبقات ( الأعلام زركلى ، 6 : 15 ) ( 3 ) . الإتقان ؛ سيوطى ، ج 1 : 12 ، دار احياء العلوم ( 4 ) . مكى ، مدنى ، سفرى ، حضرى ، ليلى ، نهارى ، صيفى ، شتايى ، فراشى ، أسباب النزول ، أول ما نزل ، آخر ما نزل . ( 5 ) . متواتر ، آحاد ، شاذ ، قراءات النبى ، رواة ، حفّاظ .