فى المعنى و التفسير » آيه با احاديث و براهين عقلى شرح مىشود . و پس از آن ، ذيل عنوان « القول فى الوقف و التمام » از جواز و عدم جواز وقف در آيه بحث مىشود . بعضا نيز از قرائات مختلف آيه تحت عنوان مستقل « القول فى القراء » سخن به ميان مىآيد . و بعضى موارد نيز دربارهء احكام شرعى مستنبط از آيه بحث مىشود ؛ فىالمثل در آيهء « وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ وَ ما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ . . . » « 1 » از اوقات نماز و دلايل آن و سهم‌هاى زكات و مقدار آن سخن مىگويد . همچنين به تناسب دربارهء اسباب نزول و نسخ و نظاير آن بحث مىكند . همان گونه كه ملاحظه مىشود ، اين كتاب مباحث علوم قرآن را در برگرفته است ، اما نه به شيوهء جمع‌آورى موارد مشابه ذيل عنوان واحدى از انواع علوم قرآن ؛ بلكه به تبعيت از ترتيب چينش و توزيع الفاظ در قرآن ، مباحث علوم قرآن را در سراسر كتاب توزيع كرده است ، آن‌چنان كه گويى كتاب يك كتاب تفسير است و نويسنده آن در شرح آيات به مناسبت‌هاى مختلف متعرض انواع علوم قرآن مىشود . كتاب هرچه باشد حاصل كوششى عظيم و تلاشى در خور ستايش در اين باب است . خداوند مؤلف آن را جزاى خير دهد . « 2 » در قرن ششم از ابن جوزى « 3 » متوفاى 597 ه . ق ، دو كتاب به نام‌هاى

--> ( 1 ) . « و نماز را برپاداريد و زكات بدهيد و هر نيكى كه براى خود پيش فرستيد آن را نزد خدا بازيابيد . » ( بقره : 110 ) ( 2 ) . سابقهء اصطلاح علوم قرآن به پيش از تاريخى كه مؤلف محترم مشخص كرده‌اند ، بازمىگردد . كتب تراجم كتابى به نام التنبيه على فضل علوم القرآن از ابو القاسم حسن محمد بن حبيب نيشابورى ( 406 ه . ق ) ثبت كرده‌اند . بدر الدين زركشى در مبحث مكى و مدنى از آن نقل قول مىكند . سيوطى نيز در مباحث نزول قرآن ، جمع قرآن و . . . به كتاب التنبيه ارجاع مىدهد از ارجاع‌ها و يادكردهاى سيوطى مىتوان حدس زد كه التنبيه كتابى نسبتا جامع در علوم قرآن بوده است . همچنين از محمد بن خلف مرزبان ( 309 ه . ق ) كتابى به نام الحاوى فى علوم القرآن ثبت شده است ( الأعلام زركلى ، 6 : 115 ) ابو بكر محمد بن قاسم انبارى ( 328 ه . ق ) نيز كتابى به نام عجائب علوم القرآن نوشته است . ( الأعلام زركلى ، 6 : 334 ) دكتر ضياء الدين عتر مىنويسد : الحاوى فى علوم القرآن اثر محمد بن خلف مرزبان كتاب تفسير بوده است نه علوم قرآن به معناى مصطلح . و ازاين‌رو مىبايد اولين كتاب در اين زمينه را عجائب علوم القرآن اثر ابو بكر محمد بن قاسم انبارى دانست بنابراين سابقه تدوين كتابى مستقل با عنوان علوم قرآن به قرن چهارم مىرسد . ( 3 ) . عبد الرحمن بن علىّ بن محمد ابو الفرج ابن جوزى ( 508 - 597 ه . ق ) علامهء محدّث ، مفسر و مورخ در عصر خود . از او آثار بسيارى بر جاى مانده است ، از آنهاست : فنون الأفنان فى عيون علوم القرآن ، المجتبى فى علوم القرآن ، تلبيس ابليس ، المنتظم فى تاريخ الملوك . الناسخ و المنسوخ ، غريب الحديث . ( الأعلام زركلى ، 3 : 316 )