كرده ، برخى را بر بعضى ديگر برترى داده و فراتر از آنها خود در فهم و استنباط آيات كوشيده است . توجه به تفسير همچنان تا روزگار ما ادامه يافته است و مجموعه زيبا و دلربايى از كتاب‌هاى تفسير را پديد آورده است . در اين مجموعه مىتوان انواع كتاب‌هاى شگفت‌آور و روح‌انگيز را در قالب تفاسير موجز ، متوسط و مفصل با روشهاى تفسيرى مختلف ، از جمله تفسير عقلى ، تفسير به مأثور ( تفسير بر طبق روايت ) مشاهده كرد . بعضى از آنها حاوى تمام قرآن و برخى ديگر شامل جزئى از قرآن هستند . همچنين بعضى تك‌نگارىهايى هستند كه به تفسير يك سوره يا آيه و ، يا آيات احكام و نظاير آن اختصاص دارند . از اولين مؤلفان كه در ساير انواع علوم قرآن اثرى پديد آوردند مىتوان اين دانشمندان را نام برد : علىّ بن مدينى « 1 » شيخ بخارى در اسباب نزول ؛ ابو عبيد قاسم بن سلام « 2 » در ناسخ و منسوخ . اين دو از عالمان قرن سوم هستند . ابو بكر سجستانى « 3 » از عالمان قرن چهارم . او اولين كسى است كه در غريب القرآن كتاب نوشت . علىّ بن سعيد حوفى « 4 » در قرن پنجم اولين مؤلف در علم اعراب القرآن . ابو القاسم عبد الرحمن معروف به اشبيلى « 5 » در قرن ششم . او از نخستين كسانى است كه در زمينهء مبهمات قرآن كتاب نوشت . همچنين ابن عبد السلام « 6 » و

--> ( 1 ) . علىّ بن عبد اللّه بن جعفر سعدى مدينى بصرى ، ابو الحسن ( 161 - 232 ه . ق ) شيخ بخارى ، محدث ، مورخ و نسب‌شناس معروف . داراى دويست اثر علمى است ، از آثار اوست : الأسامى و الكنى ، قبائل العرب ، مذاهب المحدثين و اختلاف الحديث ( الأعلام زركلى ، 4 : 303 ) ( 2 ) . قاسم بن سلام هروى ، ازدى ، خزاعى ، ابو عبيد ( 157 - 224 ه . ق ) فقيه ، اديب و محدث . از آثار اوست : معانى القرآن ، غريب الحديثة ، الأمثال ، فضائل القرآن ( الأعلام زركلى ، 5 : 176 ) ( 3 ) . محمد بن عزيز سجستانى ابو بكر عزيزى ( . . . - 330 ه . ق ) كتاب مشهور او غريب القرآن است كه به نزهة القلوب فى تفسير غريب القرآن معروف است . ( الأعلام زركلى ، 6 : 268 ) ( 4 ) . على ابن ابراهيم بن سعيد ابو الحسن ، نحوى الحوفى ( . . . - 430 ه . ق ) از آثار اوست : إعراب القرآن ، البرهان فى علوم القرآن ( الأعلام زركلى ، 4 : 250 ) ( 5 ) . عبد الرحمن بن محمد بن عبد الرحمن بن عيسى ابو القاسم اموى اشبيلى نحوى ، معروف به ابن رماك ( م 541 ه . ق ) ( سير أعلام النبلاء ، شمس الدين ذهبى ، 20 : 175 ) ( 6 ) . عبد العزيز بن عبد السلام بن ابو القاسم بن حسن سلمى ، عز الدين ( 577 - 660 ه . ق ) فقيه شافعى از آثار اوست : التفسير الكبير ، الإشارة إلى الإيجاز فى بعض أنواع المجاز . ( الأعلام زركلى ، 4 : 21 ) در متن به كتاب اخير اشاره شده است .