علم الدين سخاوى « 1 » از عالمان قرن هفتم ، به ترتيب در مجاز القرآن و قرائت هريك اثرى پديد آوردند . و اين چنين اراده‌ها قوت گرفتند و همت‌ها استوار شدند تا علوم جديدى براى قرآن متولد شد و در هريك از آنها تأليفاتى نو پديد آمد از جمله موضوعهاى جديد بايد از اقسام القرآن و حجج القرآن و بدائع القرآن و رسم القرآن و مانند آن نام برد كه صرف تصور و اطلاع از آن انسان را به شگفت مىآورد . اين همه در مجموع بر غناى بزرگ‌ترين كتابخانهء عالم افزودند . « 2 » شمار مؤلفان همواره تا روزگار ما افزون گشت ؛ و در حالى كه

--> ( 1 ) . علىّ بن محمد بن عبد الصمد همدانى مصرى سخاوى ، ابو الحسن علم الدين ( 558 - 643 ه . ق ) عالم قرائات ، تفسير و فقه و اصول . از آثار اوست : جمال القراء و كمال الإقراء ، شرح الشاطبية ، المفصل در شرح المفصل زمخشرى . ( الأعلام زركلى ، 4 : 332 ) ( 2 ) . مؤلف محترم سابقهء تدوين اولين كتاب‌هاى تفسيرى را قرن دوم و پيدايش اولين تاليفات در ديگر شاخه‌هاى علوم قرآن را در قرن سوم مىداند . حال آنكه مآخذ تاريخى و فهارس و كتاب‌شناسيهاى كهن پيش از اين تاريخ نيز كتاب‌ها و تاليفاتى را در اين زمينه سراغ مىدهند . طبق اخبار و آثار ، سابقهء تاليف در تفسير و ساير رشته‌هاى علوم قرآن به عصر نزول مىرسد . مؤلف محترم خود در بحث از تاريخ جمع قرآن از قرآن حضرت على ( ع ) كه در آن آيات بر حسب نزول نوشته شده و با شان نزول و تفسير همراه بوده است ياد مىكند . مسائل نافع بن ازرق و پاسخهاى ابن عباس ( البته اگر آن را اثرى مدون بدانيم ) اولين اثر در غريب القرآن و يا مشكل القرآن به شمار است . فؤاد سزگين در كتاب ارزشمند تاريخ التراث العربى از سه كتاب به نامهاى غريب القرآن به تهذيب عطاء بن ابى رباح ، مسائل نافع بن ازرق ، اللغات فى القرآن در زمينهء غريب القرآن ياد مىكند ( تاريخ التراث العربى ، ج 1 : 67 و 68 ) همچنين وى كهن‌ترين كتاب در علم قرائت را متعلق به يحيى بن يعمر ( 89 يا 90 ه . ق ) مىداند ( تاريخ التراث العربى ج 1 : 22 و المقدمتان : 275 ) . از حسن بن ابو الحسن بصرى ( 110 ه . ق ) كتابى به نام عدد آى القرآن ثبت شده است . و ابن نديم نيز از كتاب تفسير وى ياد مىكند ( الفهرست ، ابن نديم : 292 ترجمهء م . رضا تجدد ) . عبد اللّه بن عامر يحصبى ( م 118 ه . ق ) نيز كتابى در اختلاف مصاحف شام و حجاز و عراق و نيز كتابى در مقطوع و موصول قرآن داشته است . ( الفهرست : 62 - 63 ) . اگر در مسائل نافع بن ازرق به عنوان اثرى مدون ترديدى باشد ، در اينكه ابان بن تغلب ( 141 ه . ق ) كتابى به نام معانى القرآن داشته نمىتوان ترديد كرد . ابن نديم علاوه بر كتاب مذكور كتاب القراءات را از وى ثبت كرده است . ( الفهرست : 403 ) . حمزة بن حبيب زيات كوفى ( 156 ه . ق ) نيز كتابى در قرائت داشته است . ( الفهرست : 52 ) مقاتل بن سليمان ( 150 ه . ق ) كتابى به نام وجوه و حروف القرآن نگاشته كه خوشبختانه اين كتاب اكنون در دست است و به نامهاى الوجوه و النظائر فى القرآن و الأشباه و النظائر به طبع رسيده است . ابن جزرى در غاية النهاية از ابو عمرو بن علاء ( 154 ه . ق ) دو كتاب به نامهاى الوقف و الابتداء و القراءات ثبت كرده است . ( غاية النهاية ، ج 1 : 288 ) و ابن نديم نيز از كتاب الوقف و الابتداء وى ياد مىكند . ( الفهرست : 61 ) همچنين در منابع و مآخذ از كتاب‌هاى معانى القرآن و اختلاف اهل الكوفة و البصرة و الشام فى المصاحف اثر يحيى بن زياد فراء ( 207 ه . ق ) سخن به ميان آمده