حسن بصرى « 1 » ، سعيد بن جبير « 2 » و زيد بن اسلم « 3 » در مدينه . زيد بن اسلم همان است كه عبد الرحمن ، فرزند وى ، و مالك بن انس « 4 » كه از اتباع تابعان محسوب مىشوند ، از وى نقل حديث كرده‌اند . اينها همگى از پايه‌گذاران تفسير ، اسباب نزول ، ناسخ و منسوخ ، غريب القرآن ، و فروع ديگر علوم قرآن به شمار مىآيند . آنچه در اينجا به اجمال ذكر كرديم در بحث طبقات مفسران به تفصيل بيان خواهيم داشت . 3 . دورهء تدوين علوم قرآن به معنى اضافى دورهء تدوين پس از آن دو دوره فرا رسيد و كتاب‌هاى فراوان در انواع علوم قرآن نگاشته شد . در اين ميان علم تفسير به عنوان مادر علوم قرآن قبل از هر علم ديگرى در بسيارى از مناسبت‌ها به هنگام شرح كتاب خدا مورد اهتمام قرار گرفت . زيرا در اين علم از همهء علوم قرآن استفاده مىشود . از اولين نويسندگان كتاب‌هاى تفسير مىتوان از شعبة بن الحجاج « 5 » ، سفيان بن عيينة « 6 » و وكيع بن جراح « 7 » نام برد . تفاسير اين عده ، كه از دانشمندان قرن دوم هجرى به شمار مىآيند ، حاوى اقوال صحابه و تابعان بود . پس از ايشان ، بايد از محمد بن جرير طبرى « 8 » ، متوفاى سال 310 ه . ق نام برد كه صاحب بزرگ‌ترين و معروف‌ترين كتاب تفسير است . وى اولين كسى است كه اقوال مفسران را نقادانه بررسى

--> ( 1 ) . حسن بن يسار بصرى ( 21 - 110 ه . ق ) تابعى فقيه و مفسر . ( الأعلام زركلى ، 2 : 226 ) ( 2 ) . سعيد بن جبير بن هشام اسدى ، ابو عبد اللّه ( 45 - 95 ه . ق ) تابعى وى قرآن را از ابن عباس فرا گرفت و از او و ابن عمر روايت كرده به دست حجاج به قتل رسيد . ( الأعلام زركلى ، 3 : 93 ) ( 3 ) . ابو عبد اللّه عدوى عمرى زيد بن اسلم ( . . . - 136 ه . ق ) تابعى ، فقيه و مفسر . ( الأعلام زركلى ، 3 : 57 ) ( 4 ) . مالك بن انس بن مالك اصبحى ، ابو عبد اللّه ( 93 - 79 ) رئيس مذهب مالكى . از آثار اوست : الموطّأ ، الرد على القدرية ، تفسير غريب القرآن . ( الأعلام زركلى ، 255 : 5 ) ( 5 ) . شعبة بن حجاج بن ورد مكى ازدى . ( 82 - 160 ه . ق ) از ائمهء حديث . كتابى به نام الغرائب از او ثبت شده است . ( الأعلام زركلى ، 3 : 164 ) ( 6 ) . سفيان بن عيينة بن ميمون هلالى كوفى ، ابو محمد ( 107 - 198 ه . ق ) محدث مشهور ( الأعلام زركلى ، 3 : 805 ) ( 7 ) . وكيع بن جراح بن مليح رؤاسى ، ابو سفيان ( 129 - 197 ه . ق ) حافظ حديث . كتابى به نام تفسير القرآن و كتابى نيز به نام السنن داشته است . ( الأعلام زركلى ، 8 : 117 ) ( 8 ) . محمد بن جرير بن يزيد طبرى ، ابو جعفر ( 224 - 310 ه . ق ) مورخ و مفسر معروف . از مهم‌ترين آثار اوست : جامع البيان فى تفسير القرآن و اخبار الرسل و الملوك ( الأعلام زركلى ، 6 : 69 )