گفتيم كفايت مىكند « و رهنمايى به راه راست بر خداست . » مفهوم اصطلاحى قرآن ترديدى نيست كه قرآن كلام خداست و كلام خدا غير از كلام بشر است . كلام در مورد انسان گاه به معناى مصدرى يعنى تكلم ، و گاه به معناى حاصل مصدر يعنى سخن و گفتار استعمال مىشود . كلام به هر دو معنا يا لفظى است يا نفسى . كلام لفظى به معناى مصدرى ، آن است كه انسان به كمك زبان و اعضاى ديگر ، نظير تارهاى صوتى ، حروف و كلماتى را ادا مىكند . كلام لفظى به معناى حاصل مصدر همان حروف و كلمات مصوتى هستند كه ادا مىشوند . اين دو قسم از كلام روشن است و نيازى به توضيح بيشتر ندارد . اما كلام نفسى به معناى مصدرى زمانى محقق مىشود كه انسان در نفس خود به نيروى تكلم باطنى و بدون استفاده از اعضا و جوارح سخن بگويد . در اين حالت انسان صور ذهنى و مفاهيم را در ذهن خود به نظم در مىآورد به طورى كه اگر آنها را به كمك اعضا و جوارح مربوط به نطق بيان كند به كلام لفظى تبديل مىشوند . كلام نفسى به معناى حاصل مصدر همان صور ذهنى و مفاهيم كلمات هستند كه مطابق با وضع و ترتيب خارجى و لفظىشان در ذهن منظم شده‌اند . « 1 » از جمله آيات و رواياتى كه به هر دو نوع كلام نفسى اشاره دارند ، عبارت‌اند از : « . . . فَأَسَرَّها يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَ لَمْ يُبْدِها لَهُمْ قالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً . . . » . « 2 » همچنين حديثى كه طبرانى « 3 » از ام سلمه « 4 » نقل مىكند كه مردى به رسول خدا ( ص ) عرض كرد : « من با خود سخنى گفتم كه اگر به زبان آورم اجرم را ضايع ساخته‌ام . » رسول خدا ( ص ) فرمود : « بجز

--> ( 1 ) . كلام نفسى به معناى مصدرى با كلام لفظى به معناى مصدرى ، و كلام نفسى به معناى حاصل مصدر با كلام لفظى به معناى حاصل مصدر متناظرند . ( 2 ) . « اما يوسف آن را در دل خويش پنهان داشت و بر آنها آشكار نساخت . گفت شما به جايگاه بدتريد . . . » ( يوسف : 77 ) ( 3 ) . سليمان بن احمد بن ايوب بن مطير لخمى طبرانى ، ابو القاسم ( 260 - 360 ه . ق ) از مشهورترين كتابهاى او سه معجم به نام معجم الكبير ، معجم الأوسط و معجم الصغير است . ( الأعلام زركلى ، 3 : 121 ) . ( 4 ) . أسماء بنت يزيد بن سكن انصارى اوسى ( حدود 30 ه . ق ) از همسران رسول خدا ( ص ) ( الأعلام زركلى ، 1 : 306 ) .