اعراب : عامل در ( اذا ) قول خدا فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ است و قول خدا خيرا منصوب است بنا بر تمييز بودن و بعضى گفته‌اند : عامل در اذا قول خدا ( تُحَدِّثُ أَخْبارَها ) مىباشد ، و يومئذ تكرار است يعنى اذا زلزلت - الارض تحدّث اخبارها ، و بعضى گفته‌اند : تقديرش اينست : و قال - الانسان يومئذ مالها تحدث اخبارها ، پس گفته شود ذلك بانّ ربّك اوحى لها ، و تحدث ممكن است بنا بر خطاب باشد ، يعنى تحدث انت و ممكن است بنا بر تحدث هى كه اشاره به زمين است باشد . تفسير : خداوند سبحان بندگانش را از وحشتها و منظره‌هاى هولناك روز قيامت ترسانيده و فرمود : ( إِذا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزالَها ) يعنى ، آن گاه كه حركت دهد زمين را حركت و تكان سختى براى به پا شدن روز قيامت چنان زلزله و تكانى كه مقرّر شده براى آن ، و ممكن است كه اضافه زلزله به زمين براى اين باشد كه چون همه زمين را تكان ميدهد بخلاف زلزله‌هاى معهوده‌ى كه بعضى از مناطق ميآيد ( چون زلزله طبس و لار و قزوين و قوچان و گرگان و . . . ) پس در قول خدا ( زلزالها ) تنبيه بر شدّت آن باشد . ( وَ أَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقالَها ) ابن عبّاس و مجاهد و جبائى گويند : يعنى بيرون ميفكند مردگان مدفون در آن را زنده بيرون مياندازد ، براى پاداش و كيفر كردار . و بعضى گفته‌اند : يعنى خارج مينمايد و ظاهر مىكند گنج‌ها و