« وَ لا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ » ولى پيوسته اختلاف دارند ، مجاهد و قتاده و عطا و اعمش گفته‌اند : يعنى اختلاف در اديان و مذاهب دارند ، گروهى يهودى و دسته‌اى نصرانى و جمعى مجوسى و همچنين . . . و در روايتى از حسن نقل شده كه گفته است : يعنى در رزق و روزى و احوال مختلف هستند ، و ابو مسلم گفته : يعنى در كفر از يكديگر پيروى كردند و بدون تدبر و انديشه از گذشتگان خود تقليد نمودند . وى گويد : « اختلف بعضهم بعضاً » با « خلف » در مثال مزبور بيك معنا است ، چنانچه « قتل » و « اقتتل » در همين مثال از نظر معنى مساوى است . « إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ » مگر آن دسته از مردم با ايمانى كه خدا بدانها رحم كرده كه آنها اختلاف نمىكنند و بر حق اجتماع نمايند . يعنى مردم پيوسته بباطل اختلاف كنند مگر آن كسانى كه خدا با انجام لطف در مورد ايشان بدانها رحم كرده و در اثر همان لطف ايمان آورده و مستحق ثواب گردند . « وَ لِذلِكَ خَلَقَهُمْ » در معناى اين جمله اختلاف شده ، ابن عباس و مجاهد و ضحاك و قتاده گفته‌اند : يعنى براى رحمت ايشان را آفريد ، و نزد ما نيز همين معنا صحيح است ، و اشكالى كه بر اين قول شده اين است كه گفته‌اند : روى اين معنى بايستى « و لتلك خلقهم » ميفرمود ، زيرا « رحمت » مؤنث است ؟ ولى اين اشكال بىمورد است زيرا « رحمت » مؤنث حقيقى نيست و معناى آن تفضل و انعام مىباشد ، چنانچه خداى سبحان در جاى ديگر نيز فرموده « هذا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي » « 1 » و يا فرموده : « إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ » « 2 » و نظير آن در اشعار شعراى عرب زياد است . و حسن و عطا و مالك گفته‌اند : معناى آيه اين است كه « براى اختلاف آنها را آفريد » و روى اين معنى بايد « لام » ( در و لذلك ) لام عاقبت باشد ، يعنى خداى تعالى آنها را آفريد و ميدانست كه سر انجام كارشان باختلاف ميكشد چنانچه در آن آيه ديگر كه فرموده « وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ . . . » « 3 » لام به همين معنا است . و نمىتوانيم لام را براى غرض بگيريم زيرا معناى آيه اين مىشود كه خداوند مردم را

--> ( 1 ) - سورهء كهف آيهء 98 . ( 2 ) سورهء اعراف آيهء 56 . ( 3 ) - سوره اعراف آيهء 159 .