براى اختلاف مذموم خلق فرموده و لازمهء اين حرف آنست كه مردم در اين اختلاف مذموم و باطل مطيع حق باشند زيرا حقيقت اطاعت آنست كه بندگان خدا موافق امر و ارادهء او عملى را انجام دهند ، و اگر چنين شد ديگر مستحق عقابى نيستند . و برخى گفته‌اند « ذلك » اشاره است به اجتماع آنها بر ايمان يعنى براى اينكه آنها همگى ايمان آورده و يك امت باشند ، و شكى نيست كه خداوند مردم را براى همين آفريده چنانچه در آن آيهء ديگر فرمود : « وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ » « 1 » . و سيد مرتضى ( ره ) فرموده : جمعى گفته‌اند : معناى آيه آن است كه اگر خدا ميخواست همهء مردم را بتمامى ببهشت ببرد ، و همگى در رسيدن بنعمتهاى الهى به صورت يك امت شوند ، اين كار را ميكرد و ميتوانست . . . و اين آيه را مانند آيهء ديگر گرفته‌اند كه ميفرمايد : « وَ لَوْ شِئْنا لَآتَيْنا كُلَّ نَفْسٍ هُداها » « 2 » در اينكه منظور اين است كه اگر خدا ميخواست همه را به راه بهشت هدايت ميكرد ، و روى اين تأويل ممكن است لفظ « ذلك » اشاره به داخل كردن همگى در بهشت باشد زيرا خداى تعالى همه را براى رفتن ببهشت و رسيدن بنعمتهاى بهشتى آفريده است . « وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ » يعنى وحى و وعيد خدا كه حتمى است بتمامى ببندگانش رسيده . و جبائى گفته : يعنى خبرهايى كه داده بود در خارج تحقق يافته و صدق بوده ، و ابن عباس گفته : يعنى گفتار پروردگارت واجب گرديده ، و حسن گفته : يعنى حكم پروردگار بر آن رفته و حكم فرموده است . « لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ » محققاً جهنم را از جن و انس بسزاى كفرشان پر خواهم كرد . « وَ كُلًّا نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ ما نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَكَ » همهء داستانهاى پيمبران را براى تو حكايت كنيم آنچه دلت را بدان نيرو دهيم و خيالت را آسوده گردانيم و استقامت و ثبات بيشترى در مورد بيم دادن مردم و پايدارى و صبر در برابر آزار كافران قومت به تو عنايت كنيم .

--> ( 1 ) - سورهء ذاريات آيهء 56 . ( 2 ) سورهء سجده آيهء 12 .