مؤثّر در عالم كيست ؟ ذات الهى يا أسماء او ؟ از سخنان فلاسفه اين استفاده مىشود كه ذات حقّ تعالى مؤثّر است چنان كه مىگويند : لا مؤثّر فى الوجود إلّا الله تبارك و تعالى ( مؤثّرى در عالم جزء ذات الهى نيست ) « 1 » امّا از بيانات عرفا اين استفاده مىشود كه أسماءِ الهى - نه ذاتِ مُتعالى - مؤثّر در عالماند چنان كه كلمات آنها مملوّ از مثل اين سخنان است كه مىگويند : فاعلم يا وَلى أن المقام الجامع للأسماء الإلهية التى لها التأثير فى الممكنات ( بدان . . . كه براى أسماء الهى تأثير در ممكنات است ) « 2 » و لا تأثير الّا للأسماء الإلهية و ان كان تأثيرها من حيث المظاهر ( تأثير در عالم فقط براى أسماء الهيّه است بله بحسب استعداد و اقتضاى موطن ممكن - كه فعلًا موجود نيست و بناست موجود شود - تأثير ظاهر مىشود ) « 3 » . شايد سؤال شود كه وقتى أسماى خداوند عين ذات اوست چه فرقى مىكند كه گفته شود ذات الهى مؤثّر است يا أسماء او ، زيرا او تعالى وجود نامتناهى است كه همة كمالات به عين وجود او موجوداند يعنى كمالات بيرون از ذات نيست چون بيرون براى حقيقتِ نامتناهى فرض ندارد پس هر كمالى كه فرض مىشود در آن ذات ميبايست جستجو كرد و چون حقّ تعالى مركّب از هستى و كمالاتِ هستى نيست و إلّا مثل ممكنات محتاج به اجزاء خود ميبود از اين رو همة أسماءِ كماليّه به عين وجود نامتناهى موجوداند يعنى كمالات عين ذات مُتعالى هستند آنوقت فرقى نمىكند گفته شود ذات الهى مؤثّر است يا أسماء او . جواب اينست كه بله اين سخن در مستواى حكمت متعاليه درست است يعنى در اين حكمت أسماء و صفاتِ كمالى به عين ذات مُتعالى موجوداند هر چند به حسب معرفت‌شناسى - نه هستى شناسى - حكيم ملّاصدرا ذات الهى از حيث واحديّتِ أسماء - نه أحديّت ذات - را علّت عالم و مؤثّر در كائنات ميداند يعنى ذات از حيث كمالات - كه كمالات به ذات الهى موجودند - مؤثّر ميداند كه در اين صورت ذات از حيث كمالات ارتباط با عالَم پيدا مىكند بله ذاتِ غيب مطلق ( أحديّت ذات ) كه از دسترس شناخت قلبى و عقلى بيرون است هيچ ارتباطى با عالم ندارد و ممكنات هم در آن حريم راه ندارند از اين رو حكيم ملّاصدرا ميگويد : وجود حقّ تعالى ازحيث اسم الله كه متضمّن همة أسماءست منشأ و علّت اصل وجود عالم است كه اين وجود يكى بيش نيست وجود منبسطبله خصوصيّات أسماى حُسنى هر

--> ( 1 ) - صدرالمتألّهين ، محمد بن ابراهيم شيرازى ، الحكمة المتعاليه فى الأسفار الأربعة ، ج 1 ص 85 ، ج 6 ص 370 و 387 ، ج 8 ص 224 . ( 2 ) - محى الدّين ابن عربى ، الفتوحات المكيّة چهار جلدى ، ج 3 ص 132 . ( 3 ) - فنارى ، محمد بن حمزه ، مصباح الانس ، صفحه 654 .