سومين مرتبه مرتبه‌ى عقل است كه مرتبه‌ى تجرد تام عقلى است ، نه هويت مادى دارد و نه تشابه اثرى و صورى با عالم ماده . مانند معانى و حقايق كلى در ذهن ما . مظهر اين مرتبه قوه‌ى عاقله است . مرتبه‌ى مسانخ به اين مرتبه در نظام وجود ، عالم عقول و مفارقات است كه آدمى با عقل مىتواند با آن عالم ارتباط حضورى پيدا كند و به مشاهده‌ى صنع الهى در آن عالم بپردازد . چهارمين مرتبه مرتبه‌ى سرّى است كه مرتبه‌ى تجرد اتم يعنى فوق تجرد عقلى است . اين مرتبه نه تنها مجرد از ماده است ، بلكه از ماهيت و حد ماهوى نيز مجرد است ؛ يعنى از حد محصور وجود كونى و خلقى خارج شده و در بارگاه بيكرانه‌ى خدا هماره در حركت است و هيچ حد يقف و ثابت ندارد . « 1 » اين مرتبه هم سنخ مرتبه‌ى صقع ربوبى است كه انسان مىتواند از طريق آن به طور مستقيم و بىواسطه آن مرتبه را مشاهده كند . « 2 » راز نياز به اين دو مقدمه و راز پيوند آن دو آن است كه سالك براى ورود از دريچه‌ى مراتب نفس به مراتب هستى مىبايست از عنصر طهارت بهره گيرد ، به اين معنا كه بايد پس از ورود به هر يك از مراتب نفس آن مرتبه را از نجاسات اخلاقى و سلوكى تطهير كند كه ثمره‌ى اين تطهير اشتداد وجودى نفس و فعليت آن مرتبه و در نتيجه مرتبط گشتن آن مرتبه با مرتبه‌ى هم سنخ در نظام هستى و مشاهده‌ى حقايق موجود در آن مرتبه است . مانند چشمى كه به دليل نفوذ خار و خاشاك فراوان آسيب ديده و تنبل گشته و توان رؤيت را از دست داده است كه به دستور پزشك به شستشوى چشم پرداخته تا اندك اندك رؤيت اطراف ممكن شده و در نهايت اطراف حسى را به وضوح مشاهده كند و به مناظره بنشيند . براساس اين ، سالك براى ورود به عالم مثال نخست بايد به تطهير مرتبه‌ى خيال دست زند ، يعنى بايد تصاوير قبيح خيالى را كه بيشتر به خواطر رديئه شهرت دارند ، پاك و طاهر سازد و به اصطلاح نفى خواطر كند تا به نفس اشتداد بخشد و با اين اشتداد مرتبه‌ى خيال قدرت وجودى يابد و در نتيجه به گونه‌ى شهودى آن مرتبه را ادراك كند و پس از شهود اولين مرتبه‌ى تجردى نفس يعنى خيال ، آهسته آهسته با عالم مثال تناسب پيدا كند و توان مشاهده‌ى عالم مثال را تحصيل كند و با آن عالم متحد و مرتبط گردد و از قِبَل اين اتحاد و ارتباط به مكاشفات صورى را تجربه كند و بر حقايق آن عالم آگاه گردد . مقصود از مكاشفه‌ى صورى حصول حقايق مثالى از طريق حواس پنجگانه است و هر يك از آن حواس مكاشفه‌ى مناسب با خود دارد . مكاشفات بصرى مانند ارواح برزخى ، مكاشفات سمعى مانند كلام مثالى ،

--> ( 1 ) - ر . ك . حسن حسن زادة آملى ، گنجينة گوهر روان ، ص 214 و 215 . ( 2 ) - ر . ك . حسن حسن زادة آملى ، عيون مسائل‌النفس ، ص 562 و فنارى ، مصباح الانس ، ص 418 .