قسم به جان خودم آن كس كه فهم مطالب تمهيدالقواعد و شرح قيصرى بر فصوص الحكم و مصباح الانس و اشارات و تنبيهات و شفا و اسفار و فتوحات مكيه روزياش نشده ، فهم تفسير انفسى آيات قرآنى و جوامع روايى روزياش نميشود . « 1 » البته وجود انحراف و برداشتهاى ناصواب در هر علمى دور از انتظار نيست و لذا فلسفه و عرفان اسلامى نيز از اين قاعده مستثنا نيستند ؛ ليكن راه چاره در برخورد با انحرافات احتمالى در هر علمى ، نفى كليّت آن علم نيست زيرا اگر چنين روندى در مواجه با كجرويها ، شكل بگيرد ، هيچ مجموعه علمى سالم نخواهند بود زيرا مقبولترين علوم نظير فقه نيز خالى از كجرويها نخواهند بود و چه بسا عدهاى با فتاواى شاذ و غير مستدل ، موجب ايجاد نوعى انحراف به لحاظ دستورالعملهاى فقهى در جامعه اسلامى شوند ؛ آنچه معقول و مورد انتظار است ، برخورد با انحراف است نه مقابله با اساس يك علم . تبلور اسلام ناب محمدى ( ع ) در معارف شيعى اگر بخواهيم تصويرى از اسلام ارائه دهيم ، بهترين تصوير ميتواند اين گونه باشد كه اسلام يعنى مجموعه دستورات دينى كه در قرآن و سنّت ، وارد شده است . اينك سخن اين است كه عليرغم وجود برداشتهاى مختلف و بعضاً متضاد از قرآن و سنّت ، كدام برداشت به واقع نزديكتر بوده ، بلكه عين واقعيّت است ؟ در مقام پاسخ بايد گفت : آنچه راهنماى ما در فهم حقيقت قرآن و سنّت است ، توجه به ملاكها و اصول موجود در كتاب و سنّت است . اساساً بخشى از تفاوت برداشتها را بايد در درون شريعت جستجو كرد ؛ زيرا وقتى به آيات الهى در قرآن توجه مىشود ، دو مسأله را ميتوان بعينه مشاهده نمود : نخست اين كه قرآن براى فهم عامه مردم نازل شده است ، پس ناگزير بايد در سطحى عمومى همگان را مخاطب قرار دهد كه در اين مجموعه مخاطبان ، از عوام مردم گرفته تا خواص را شامل است كه اين نشان از اختلاف افهام و در عين حال لزوم هدايت همگانى از سوى قرآن دارد . دوم اين كه معارف قرآنى ، در وراى ظاهر ، داراى باطن نيز مىباشد ؛ آيات قرآن داراى بطونى است كه هر بطنى ، ناظر به گروهى خاص از مردم ، جهت هدايت آنها است . بطنها نيز داراى نفس الامر بوده و ارتباطى به فهم فاهم ندارند تا بحث اختلاف قرائتها مطرح شود ؛ چون فهم فاهم ، غير از مراد متكلم است و آنچه در آيات الهى در پى جستجوى آن هستيم ، مراد خداوند تبارك و تعالى است .

--> ( 1 ) - حسن زاده آملى ، تعليقه بر اسفار .