تيزبينى و واقع‌نگرى انسان در روز قيامت است كه در دنيا انگيزه‌هاى مختلفى مانند حُبّ و بغض و اغرض ديگر احياناً جلو ديد را مىگيرند كه فرموده اند : « حب‌ّالشى يعمى و يصمّ » دوستى افراطى نسبت به هر چيزى كور و كر مىكند . اما در قيامت همه اين انگيزه‌ها از ميان مىرود و انسان واقع‌نگر و حقيقت‌بين مىشود . و در تفسير آيه « يوم يكشف عن ساق و يدعون الىالسجود فلا يستطيعون » القلم / 42 روزى ( قيامت ) پشت پرده آشكار مىشود و كافران به سجده فراخوانده مىشوند ولى نمىتوانند . اولًا جمله‌ى يكشف عن ساق كنايه است و لذا احاديث صحيح بخارى در استناد به ظاهر اين آيه مردود است . « 1 » و ثانياً كشف مزبور راجع به قيامت است نه دنيا و ثالثاً به هر تقدير با اصطلاح صوفيه كه توضيح مىدهيم ارتباط پيدا نمىكند . على ( ع ) اين واژه و برخى مشتقات آن را در خطابه‌ها و ديگر كلام‌هاى مأثور از وى به كار برده ليكن در همان معانى لغوى و به دور از تعقيد و اصطلاحات گنگ و نامفهوم . در يكى از خطبه‌ها ، پيرامون غرور انسان و فريفتن او به دنيا چنين فرمود : « . . . لقد كاشفتك‌العظات » « 2 » به خدا سوگند دنيا تو را فريب نداد ، تو به دنيا فريفته شدى و قطعاً او ( دنيا ) موعظه‌ها ، پندها و عبرت‌ها را به تو آشكار كرد و بىپرده نشان داد . كشف و مكاشفه كه در منازل‌السائرين از مقامات سير و سلوك شمرده شده ، عبارت است از : ظهور حقيقى در قلب كه شك و ريب در آن نباشد و مكاشفه : تفهيم راز فيما بين دو فرد همراز و رازدار است و در باب حقايق : رسيدن به هستى پشت پرده مىباشد ! و آن داراى سه مرحله است . اول : تحقيق صحيح دوم : ادامه و استدامه‌ى آن و سوم : معاينه كه مكاشفه‌اى عينى است نه علمى و نه حالى و غايت و نهايت اين چنين مكاشفه‌اى ، مشاهده مىباشد . « 3 » آملى شيخ سيدحيدر به تعبيرات مختلف و گوناگونى اشاره دارد كه فهرست‌وار عبارتند از : كشف نام ، حقيقى ، الهى ، شهودى ، صورى ، كلّى ، معنوى و يقينى و كشف و الهام و كشف و ذوق . « 4 » شهود و مشاهده شهادت و شهود از ديدگاه لغت بدون حرف تعديه و يا يكى از آنها مورد استفاده قرار گرفته و معانى نسبتاً متفاوت پيدا كرده است هر چند كه ريشه ، يك چيز بيش نيست . شهادت بر چيزى : گزارش و خبرى قطعى دادن از آن است . شهادت براى كسى و امرى : گواهى دادن براى اوست . شهادت به خدا : سوگند و اقرار به چيزى است . شهود در مجلس و

--> ( 1 ) - محمدجواد مغنيه / التفسيرالمبين / 655 . ( 2 ) - نهج‌البلاغه / خ / 223 . ( 3 ) - رجوع كنيد به : محسن بينا / مقامات معنوى ، ترجمه و شرح منازل‌السائرين خواجه عبدا . . . انصارى و . . . / 9 / حقايق / 21 ، چاپ دوم . ( 4 ) - جامع‌الاسرار / فهرست اصطلاحات .