چنان‌كه صدرالمتألهين در كسر اصنام‌الجاهليه خويش با بت‌سازىها ، حقه‌بازىها ، مُريدپرورىها ، انحرافات و تحريف‌هاى عرفان ، عارف‌نماها و صوفىنماها مبارزه علمى كرده‌اند ؛ بنابراين گرايش به عرفان سياسى را نه مىتوان به صورت موجبه كليه قبول كرد و نه مىتوان به شكل سالبه كليه رد و طرد كرد ؛ زيرا هم نكات مثبت فروانى دارد و هم نكات منفى و قابل نقد ؛ به گفته مولوى : آنكه گويد جمله حق است ابلهى است * و آنكه گويد جمله باطل آن شقى است اگر محققى در مقام پيامدهاى اخلاقى ، سياسى ، فرهنگى ، اقتصادى و . . . عرفان و تصوف برآيد ، مىتواند يك تحقيق مستوفاى ارائه دهد كه در عرصه تحقيق و پژوهش جايى آن خالى است . در اينجا مىتوان به برخى از آنها اشاره كرد ؛ البته به عنوان استقراء ناقص و فقط از باب نمونه . از جمله آن آثار ، عرفان راه‌هاى به سوى خداوند را متنوع‌تر و هموارتر مىكند كه از ابوسعيد ابىالخير نقل شده است : « به عدد هر ذره موجودات ، راهى است به حق » و يا به گفته مولوى : سخت‌گيرى و تعصّب خامى است * تا جنينى كار خون‌آشامى است انسان‌شناختى ، پيامد ديگر آن است ؛ يعنى احترام به انسانيت و اينكه انسانيت انسان قابل احترام است . انسان قبل از اينكه هرگونه تعلقى داشته باشد ، انسان است و قابل احترام . اين رويكرد ، مىتواند پيامدهاى گوناگونى در گفتمان‌هاى فرهنگى - به خصوص در ادبيات سياسى - داشته باشد . از پيامدهاى مهم ديگر عرفان ، آموزش وارستگى و آزادگى است . مولابودن در اين دانش ، از آنِ كسى است كه بتواند آدمى را برهاند و آزاد سازد . تمام دواوين عرفا سرشار از اين مفاهيم‌اند ؛ يعنى آزادى حقيقى آزادشدن انسان از خويشتن خويش است كه به گفته حافظ : ميان عاشق و معشوق هيچ حايل * تو خود حجاب خودى از ميان برخيز در عرفان ، توبه يك مقام است و در عرفان عملى يكى از منزل‌ها به شمار مىرود كه باعث بازگشت خيلى از كج‌روان و گناهكاران مىشود و اميد را به آدميان مىدهد . در جامعه با ظاهرگرايى و ظاهرنگرى ، خيلى از انسان‌ها از جامعه طرد مىشوند ، در حالى كه آنها را مىتوان در خدمت جامعه درآورد و از انزوا و افسردگىشان جلوگيرى كرد . شايد آشكارترين مصاديق تعاون و ايثار در ميان عرفا يافت شود ؛ زيرا اينان صداى خلق را صداى خالق مىدانند . حكاياتى كه از عارفان به جاى مانده است ، سرشار از كمك‌هاى مادى و معنوى به هم‌نوعان است . از كمك‌كردن دريغ نمىكنند و آن را بهترين عبادت تلقى مىكنند كه عبادت ، به جز خدمت خلق نيست .