وجامع اسماء ظاهره و باطنه برشمرده‌اند . « 1 » 3 - اما عارفان از اين داستان برترى « ولى » را بر « نبى » فهميده و گفته‌اند نبىّ علم ظاهر و ولىّ علم باطن وسِرّ دارد لذا حضرت موسى ( ع ) عليرغم مقام نبوت شاگردى حضرت خضر ( ع ) را كرد . و البته برخى مثل ابو نصر سراج در اللّمع پاسخ اين ديدگاه را داده‌اند و معتقدند كراماتى كه براى اولياء الهى ظاهر شده است خود از بركت پيروى آنها از انبياست در مورد ماجراى خضر و موسى ( ع ) نيز اگر ذره‌آى از انوار موسى برخضر مىتافت وى را محو مىساخت اما خداوند براى تهذيب و فروتنى موسى آن را مخفى ساخت . « 2 » اما مرحوم آيت الله شاه آبادى راز اعتراض موسى ( ع ) به خضر ( ع ) و عمل بر خلاف تعهدش در سه مورد معتقدند . موسى احترام حضرت و مجلس و خضر احترام حاضر و صاحب مجلس را حفظ كرد كه مقام ولايت وسلوك حضرت خضر از حضرت موسى قوىتر بود و حضرت امام خمينى ( رض ) همين نظريه را در كتاب قويم و عميق عرفان نظرىاش يعنى مصباح الهدايه نقل و تأييد كردند . « 3 » و مرحوم شاه آبادى ضمن تبيين مقام حضور و محضر « 4 » مراحل چهارگانه سلوك را با داستان موسى وخضر تطبيق داده ، درباره « وجه سلوك » قول خداوند تبارك و تعالى را شاهد آوردند كه : قال له موسى هل اتبعك على ان تعلمن مما علمت رشداً » سپس مىفرمايند : رشد بر دو قسم است : يكى هدايت به احكام كثرت ونظم و اجتماع وحفظ محضر پروردگار كه اين معنا منصب موسى و ساير انبياء است از اين جهت حضرت موسى حاجتى به متابعت از حضرت خضر ( ع ) ندارد بلكه مطلب به عكس است و خضر ( ع ) بايد از موسى ( ع ) تبعيت كند زيرا او رسول مطلق و اولو العزم است قسم دوم هدايت به احكام وحدت وحفظ مقام حق حاضر است و اين منصب حضرت خضر و ساير اولياء مىباشد و حضرت موسى داراى منصب و مقام اول يعنى تنظيم عالم كثرت وحفظ محضر پروردگاراست و اطلاعى از مقام و منصب حضرت خضر كه عبارت از احكام وحدت و حفظ مقام حق حاضر است ندارد ، از محضر مقدس حضرت خضر ( ع ) استدعاى تعليم آن مقام را مىنمايد . « 5 » و حضرت امام نيز مقام محضر و حضور را در كتب مختلفش طبق نظريه استادش مرحوم شاه‌آبادى شرح و بسط داده‌اند . « 6 » 4 - علامه جوادى آملى نيز در خصوص سه كارى كه به دست حضرت خضر انجام شد و حضرت موسى ( ع ) اعتراض كردند نوشته‌اند كه حضرت خضر بازبان راز در مورد سوراخ كردن كشتى ، داستان دوران كودكى حضرت موسى ( ع ) و اينكه مادرش او را در صندوقى انداخته و طعمه امواج خروشان دريا كرد را به او ياد آور شد كه چگونه آن با الهام الهى به مادرش « 7 » انجام شد و خدا او را حفظ كرد جريان سوراخ شدن كشتى توسط خضر نيز با الهام الهى و

--> ( 1 ) - تفسير نمونه ، ج 12 ص 506 - 505 . ( 2 ) - - زرين كوب ، عبد الحسين ، ارزش ميراث صوفيه ، ص 81 به نقل از تذكره الاولياء ص 397 . ( 3 ) - امام خمينى ، روح الله ، مصباح الهدايه الى الخلافه والولايه ص 46 . ( 4 ) - رشحات البحار ، ص 32 . ( 5 ) - همان ص 253 . ( 6 ) - س‌ّر الصلواه ، ص 21 ، شرح چهل حديث ص 11 - 12 و . . . . ( 7 ) - فصص - 7 .