در آزمايش تخلّق به فضايل و رذايل و در مقام علمش ، دچار گزينش كردار زيبا و زشت است : « إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشَاجٍ نَبْتَلِيهِ » . « وَ نَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَيْرِ فِتْنَةً » . 5 . انسان طبعاً به غايت ستمگر و نادان است و پس از آن كه خداى وى ، معروضهء امانت را بر اجرام عالم بالا و بر اين كرهء خاكى ، و بر قله‌هاى مرتفع آن عرضه داشت و آنان از قبول و پذيرايى به شدت هراسيده و سر باز زدند ، وى چنين بار سنگينى را بپذيرفت و بر عهده گرفت و از اين رو ، ستم و جهل خود را ثابت نمود : « إِنَّهُ كَانَ ظَلُوماً جَهُولًا » . 6 . انسان در مقام آزمايش و بر سر دو راهىهاى خير و شرّ و در موارد اختلاف رهنمودهاى خرد و هوى ، طبق آنچه ظواهر نقل و تجربه عقل نشان مىدهد ، طبعاً ميلش به سوى شرور و راهش انتخاب شرّ است ؛ خواه موضوع آزمايش باورها و تصديقات باشد و يا ملكات و اعمال : « إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِى خُسْرٍ » . « إِنَّ الْإِنْسَانَ لَيَطْغَى » . « إِنَّ الْإِنْسَانَ خُلِقَ هَلُوعاً » . اگر توهم شود كه مطلب فوق مخدوش است ؛ زيرا مفاد كلام حق آن كه وى به حسب ذاتش ، متمايل به توحيد ايمان و بر حسب فطرتش پذيراى دين است :