از ارتباط قهرى ، اثرات متضاد و كشش‌هاى مختلف دو جوهر چه نتايجى حسنه و يا سيئه در اين معجون ايجاد مىكند . و اصلًا طبع او قابل است تا پايهء اين ، تنزل كند و يا طبع اين صالح است تا رتبهء او ترقى نمايد ؟ او پرندهء ورقاى عالم قدس است و از مرآى و منظر مقله و ديده‌هاى هر عارفى محجوب ، او به كراهت تنزل كرد و در دخمهء جسد تاريك مأوى گزيد . او گرچه به تدريج الفت يافت ، لكن ريزش گوهرهاى اشك از ديده حسرتش احيانا ، نشانگر آن است كه دل به محل اقامت نبسته و بالاخره روزى به شوق فضاى لاهوت از زندان رها خواهد شد : و لولا الأجل الذى كتب اللَّه عليهم لم تستقرّ أرواحهم فى أجسادهم . و لكن برخى از آنان سخت با مسكن الفت گرفته و دل بسته و در هيچ حالى حاضر به فراق آن نيست : « أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَوَاهُ » . چگونگى توجه اين موجود ، به ارزش جوهر خويش و عدم تناسب اين صدف ، با گوهر خويش و پى بردن او به مقام والاى خود و توجه به محبس تنگ و ظلمانى خويش ، و در فكر آزادى بودن و يا رحل اقامت و خلود افكندن ، امرى است بس مهم و مسأله است كلامى و اخلاقى . 4 . از بيان سابق معلوم شد كه انسان موجودى است معجون آسا و مركب از موادى متضاد مختلف كه هر ماده‌اى را اقتضايى خاص است و پيوسته به واسطهء تضاد اقتضائات و كشمكش‌هاى مختلف در معرض آزمايش و امتحان و انتخاب اصلح يا افسد در ابعاد فكرى و اخلاقى و اعمال و رفتار ، قرار مىگيرد و بدين جهت ، على الدوام از نظر فكرش در معرض انتخاب مكتب‌ها و باورها و از لحاظ روانش