و اذهان عمومى را تخدير مىكند ، وارد نيست ؛ زيرا اين تصوّر ناشى از غفلت و عدم توجّه به فلسفهء دعاست ؛ زيرا تحقّق هدفهاى انسانى غالباً احتياج به چندين مقدمه دارد كه غرض اصلى پس از تحقق آنها جامهء عمل مىپوشد . چنانچه مىدانيم حصول برخى از مقدّمات در تحت اختيار انسان نيست ؛ بلكه تابع علل و اسباب تكوينى و غير ارادى است . مثلًا كشاورزى كه مىخواهد چند برابر بذرى كه پاشيده محصول بردارد ؛ شخم كردن و آماده ساختن زمين ، بذرافشانى ، آبيارى و دفع موانع ظاهرى به عهدهء خود اوست . ولى شرايط ديگرى براى روييدن ، رشد كردن ، بارور شدن و رسيدن به مرحلهء استفاده لازم است كه از توانايى و اختيار او بيرون مىباشد ؛ مانند باران مناسب ، تابش آفتاب و مصونيّت از سيل و تگرگ و غير اينها . همچنين شفا يافتن بيمار بوسيلهء معالجه و مصرف دارو . اسلام مىگويد : ابتدا بايد اسباب و مقدّمات هدف را انجام داد و شرايط اختيارى رسيدن به آن را آماده نمود : بايد تخم را به زمين پاشيد و آبيارى نمود ، بايد دارو خورد و پرهيز كرد . در اين مراحل دعا كردن به‌هيچ‌وجه جانشين اين كارها نمىشود . ولى نبايد اين امور را علت تامّه ، و بى نياز كنندهء از مبدأ غيب دانست و از او غفلت كرد و علل مادّى را نقطهء اعتماد قرارداد ؛ بلكه بايد به او اميد بست و اصل هدف را از او خواست ، مشغول كسب و كار شد و نتيجه را از او توقع داشت . بنابراين نه تنها ميان دعا و كوشش تضادّى نيست ، بلكه هردو به هم مربوطند ؛ يعنى دعا بدون كوشش و انجام وظيفه ، بى نتيجه است و تلاش بدون دعا و توسّل به آفريدگار ، غفلت و خلاف شكر نعمت است .