إِلَّا نُفُورًا : آمدن او يا هدايت او جز دور شدن از حق و از راه نجات و رستگارى بر آنها نيفزود . [ فرجام مكر و تغيير ناپذيرى سنن الهى ] ( آيهء 43 ) ( اسْتِكْبَارًا فِى الْأَرْضِ وَمَكْرَ السَّيّىِ وَ لَايَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيّئُ إِلَّا بِأَهْلِه‌ِى فَهَلْ يَنظُرُونَ إِلَّا سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ فَلَن تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلًا وَ لَن تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلًا ) اعراب و لغت : مَكْرَ السَّيّىِ . موصوف و صفت است . ينظرون در اين جا به معنى ينتظرون است . تفسير : اين كه دعوت پيامبر اسلام را نپذيرفتند ، به خاطر تكبرطلبى در روى زمين و مكر و نيرنگ بد بود و مكر بد جز اهل خود را فرا نمىگيرد . مكر بد هر مكرى است كه اصل آن كذب و خدعه و مبنى بر فساد باشد ، و بعضى از مكرها - مثل مكر مؤمنان به كافران در وقت جهاد - نيكو و حسن است . و هر مكر بدى كه انجام شود خواه به عمل باشد يا در ضمير خود بگذرانند ، اهل آن را فرو گيرد ، و هر چه دربارهء كسى انديشيده باشد دربارهء خود مشاهده كند ؛ چنانچه مكر كفّار قريش دربارهء حضرت رسول صلى الله عليه و آله و اصحاب او كه قصد كشتن و تبعيد و اسيرى و زدن و غيره از انواع اذيّت را داشتند عايد خود ايشان شد . فَهَلْ يَنظُرُونَ إِلَّا سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ . . . : ( استفهام در معنى نفى است ) يعنى انتظار نمىبرند مكذبان مگر سنّت الهى در پيشينيان خود را كه تعذيب مكذبان و مكركنندگان بوده است . پس هر كه تكذيب انبيا و كتاب‌هاى آسمانى نمايد و به قصد ابطال آن مكرى كند ، به جزاى كفر و تكذيب و مكرش عذاب بر او نازل شود و به عذاب ناگهانى ريشه‌كن شود . فلن تجد . . . : پس تو هرگز براى سنّت خداوند تبديلى و هرگز براى سنّت خداوند