آنان بوده است . يا آن كه مراد اين باشد كه اكثر آنها به جهت شرك ، و اقلّ ايشان به جهت معاصى ديگر هلاك شدند . تبصره : « سير » بر دو قسم است : سير جسمى و ديدن با چشم ، و ديگر سير عقلى و فكرى ؛ اولى منوط است به حركت شخص و سير در زمين و ديدن محلّ و مكان كفّار و مشركان و عبرت گرفتن از ويرانى عمارات و آثار ايشان و دومى كه سير عقلى باشد منوط و مربوط است به مطالعهء احوال گذشتگان و تأمّل در نتيجهء افعال بد آنان ؛ و اين قسمت را قرآن مجيد به طور مبسوط نسبت به امم گذشته عنوان فرموده كه عاقل فهيم را بينايى باشد ، لذا ابن عباس گفته است كه : مَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ وَ عَلِمَهُ سارَ فِى الأرْضِ ، لأنَّ فيهِ أخْبَارَ الْامَمِ : هر كه قرآن بخواند و فهم كند معانى آن را ، در زمين سير نمايد ؛ زيرا در قرآن شريف اخبار امم گذشته هست . « 1 » [ آسيب تأخير در دين‌گرايى ] ( آيهء 43 ) فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدّينِ الْقَيّمِ مِن قَبْلِ أَن يَأْتِىَ يَوْمٌ لَّامَرَدَّ لَه‌ُو مِنَ اللَّهِ يَوْمَلِذٍ يَصَّدَّعُونَ لغت : صدع به معنى شكافتن . و يصّدّعون يعنى پراكنده مىشوند ، و پراكنده شدن ، شكافته شدن اجتماع است . و مردّ مصدر و به معنى ردّ و بازگشتن است . تفسير : پس روى دل خود را به سوى اين دين مستقيم و استوار متوجه كن - يعنى از جميع جهات توجّه نما و بر جادهء دين اسلام مستقيم و ثابت باش - پيش از آن كه روزى فرا رسد كه آن را از سوى خدا برگشتنى نيست ؛ يعنى روزى كه از جانب خدا بيايد و هيچ كس

--> ( 1 ) . تفسير مجمع البيان ، ج 4 ، ص 307 .