لغت و اعراب : حرام : ممنوع و غيرممكن . حرامٌ خبر مقدم ، أنّهم لايرجعون مبتداى مؤخر ، لايرجعون « لا » نافيه يا زايده و تقدير كلام « عدم رجوعهم إلينا يا رجوعهم إلى الدنيا » . فتحت يأجوج يعنى سدّ يأجوج به اسناد مَجازى يا مَجاز در حذف . يأجوج و مأجوج دو طايفه از اولاد يافث فرزند نوح . حدب : جاى مرتفع و بلند . نَسَلَ فى مشيه - از باب ضَرَب - : شتاب كرد . حتى إذا متعلّق به مقدّر ، به‌تقدير « يستمرّ الأمر على هذا حتى إذا » . تفسير : وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاها أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ يعنى : ممنوع و غيرممكن است بر مجتمعى كه آنها را هلاك نموده‌ايم به سوى ما بازنگردند ، يعنى عالم ديگرى نباشد و مرگشان فناى حقيقى باشد ، زيرا پيش از خلقت جهان و انسان ، ارادهء ازلى و حتمى خداوند تعلق يافته كه انسان‌ها را پس از مرگ زنده كند و به سوى او بازگردند . و ممكن است معنا اين باشد كه ممنوع و غيرممكن است آنها را كه ميرانده‌ايم به دنيا رجوع كنند و دوباره بازگردند . حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُم مِن كُلِّ حَدَبٍ يَنسِلُونَ « حتى » متعلق به مقدّر مفهوم از آيات گذشته است . يعنى : مؤمنان در عمل‌هاى خود كفران نمىبينند و مردگان به دنيا بازنمىگردند و جهان بدين‌گونه استمرار و دوام مىيابد تا آن‌گاه كه سدّ يأجوج و مأجوج گشوده گردد . مراد اين‌كه تا آثار و علايم قيامت پديد آيد و سدّى كه ذوالقرنين بنا نهاده بشكند و در آن حال يأجوج و مأجوج از هر مرتفع و بلندى به شتاب سرازير شوند . و اين امر در آخر دنيا و شُرف قيام قيامت واقع خواهد شد . وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذا هِىَ شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا يَاوَيْلَنَا قَدْ كُنَّا فِى غَفْلَةٍ مِنْ هذَا بَلْ كُنَّا ظَالِمِينَ يعنى : و وعدهء حق و ثابت خداوند ( قيام رستاخيز ) نزديك گردد ، در آن هنگام است كه