تفسير : وَكَذلِكَ نَجْزِى مَنْ أَسْرَفَ وَلَمْ يُؤْمِن بِآيَاتِ رَبِّهِ وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقَى يعنى : و نظير آنها كيفر مىدهيم هر كه را كه در برابر فرامين خداوند از حدّ خود تجاوز كند و به آيات كتاب‌هاى آسمانى و نشانه‌هاى آفاقى و انفسى پروردگار خود ايمان نياورد ( و تشبيه كذلك از قبيل تشبيه كلى به مصاديق است ) . و اين در دنياست و بىترديد عذاب آخرت شديدتر و پايدارتر است . أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُم مِّنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِى مَسَاكِنِهِمْ يعنى : آيا آنها را هدايت نكرده و براى آنها روشن ننموده اين كه بسيارى از مجتمعات انسانى پيش از آنها را هلاك نموديم و اين‌ها الآن در مساكن و جايگاه‌هاى آنها راه مىروند ؟ غرض آن‌كه ما گروه‌هايى از نسل بشر را كه پيش از آنها مىزيستند به كيفر طغيان و كفرشان هلاك كرديم نظير قوم نوح و هود و صالح و لوط ؛ آيا اين حوادث تاريخى آنها را راهنمايى نمىكند كه متنبّه و متذكر شوند و دعوت پيامبر اسلام را بپذيرند ؟ ! إِنَّ فِى ذلِكَ لَآيَاتٍ لِأُوْلِى النُّهَى يعنى : همانا در عذاب و اهلاك آنها نشانه‌هايى براى صاحبان خرد است . زيرا عقل و خردشان آنها را از غفلت بيدار مىكند و متوجه مىسازد كه اين حوادث نشانه‌هاى توحيد و عظمت و قدرت و حكمت موجود پس پرده است . وَلَوْ لَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِن رَّبِّكَ لَكَانَ لِزَاماً وَأَجَلٌ مُسَمّىً يعنى : و اى پيامبر ، اگر نبود گفتارى كه از پروردگارت گذشته - كه در اهلاك طغيان‌گران شتاب نكند و بر آنها تا مدت محدودى مهلت دهد - بىترديد عذاب و هلاكت فورى آنها لازم و حتم بود . و هم‌چنين اگر نبود مدت عمرى كه بر يكايك آنان تعيين شده و از علم ازلى الهى گذشته و در لوح محفوظ مندرج گشته ، آنها را بدون درنگ هلاك مىكرديم . بايد دانست كه گفتار قديم و وعدهء مهلت خدا از آيهء وَلَكُمْ فِى الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ [ بقره ، 36 ] مفهوم است ، زيرا مفادش اين است كه براى همهء شما در روى اين زمين ثبات