بزرگترين وال تا كوچكترين ماهى ، و از فيل تا كوچكترين حشره ، و از عقاب تا پشه . . . همه به وقتى متناهى آفريده شده‌اند . آيا خبر ذره‌اى را كه ديده نمىشود شنيده‌اى ، و اين را كه خدا چگونه در عالم بزرگ كوچك او مملكتى عظيم بنا كرده است ؟ اگر او را با كهكشانى كه قدرت تخيل كردن بزرگى آن را نداريم مقايسه كنيم ، خواهيم ديد كه همهء آنها با يك اندازه از دقت و انتظام بزرگ آفريده شده‌اند ، ولى كهكشان - در واقع - مجموعهء بسيار بسيار عظيمى از ذرات است ، و اين همان حقيقتى است كه گاه در شكل ذرّه ( اتم ) تجلى مىكند و گاه در شكل كهكشان . . . و ميان ذره و كهكشان ميليونها آفريده‌هاى گوناگون است كه خدا آنها را به دقت برابر آفريده و براى هر يك هدف و مسيرى قرار داد ، و پروردگار تواناى ما گفت : / 37 « الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى - آن كه آفريد ، و آفريده را آماده و كامل كرد . » خلق به معنى ايجاد كردن يا ساختن بعد از ايجاد است ، و تسويهء آن به معنى تكميل كردن است به صورتى كه براى تحقق بخشيدن به آنچه براى آن آفريده شده ، نيازمند به چيزى نباشد ، و هيچ نقص و كاستى در آفريدهء خداى تعالى ، چه كوچك و چه بزرگ ، مشاهده نشود . [ 3 ] خدا براى هر چه از جماد و نبات و حيوان و انسان كه آفريده ، هدفى قرار داده و آن را ملزم به كوشش براى رسيدن به اين هدف ساخته است ، و براى هر هدف وسيله و براى هر غايت راهى معين ساخته ، و هر چيز را به طرف آنچه براى او مقدّر ساخته رهبرى كرده است . اما جمادات را خدا با نيرو و امكانياتى كه در آنها آفريده ، و با فشارى كه از پيرامون بر آنها وارد مىشود ، هدايت كرده است . شايد سيب احساس آن نكند كه براى چه آفريده شده ، و خود به خود به هدف برآوردن نياز ويتامين بدن آدمى پس از خوردن آن ، و نياز روحى او براى لذت بردن از زيبايى و تر و تازگى پى نبرد ، ولى خدا در سيب اين خاصيتها و در انسان نيازمندى به آنها را آفريده ، پس تلاش آدمى را براى دست يافتن به سيب همچون تلاش سيب براى پيوستن به آدمى قرار داده است ، چيزى كه هست ما هنوز معرفت كامل به آنچه در سيب يا در هر جماد و نبات يا حيوان از لحاظ احساس كردن مىگذرد آگاهى