« كَلَّا - هرگز . » انسان بنا بر طبع خود گنجايش دريافت اين حقيقت را ندارد كه علم از جانب خدا است و بر او لازم است كه با داشتن علم سر به طغيان بلند نكند ، يا اين كه مال از آن پروردگارت و مىبايستى در آن چنان تصرف كند كه صاحب مال دستور داده است . « إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى - هر آينه آدمى طغيان مىكند . » [ 7 ] چه وقت طغيان مىكند ؟ آن گاه كه احساس ثروتمندى بر او عارض مىشود . « أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى - از اين كه خود را بىنياز مىبيند . » يعنى مىبيند كه نفس او مستغنى شده است ، در زبان عربى دو ضمير متصل به يك مرجع باز نمىگردد ، پس گفته نمىشود : ضربه ، نظرتنى ، بلكه مىگويند : ضرب نفسه و نظرت نفسى ، مگر در افعال قلوب كه متعدى به دو مفعول مىشود مثل حسب ، كه مىگويند : ( حسبتنى ) و خداى تعالى گفت : « أ رأيتك » كه رأى در اين جا به معنى نگاه كردن به چشم نيست كه / 224 يك عمل اندامى است ، بلكه به معنى نگاه كردن با قلب است . سياق آيه ما را به آن هدايت مىكند كه يك خطاى علمى از انسان سر مىزند و چنان گمان مىكند كه بىنياز شده است ، و در اين مورد دو احتمال وجود دارد : اول : آن كه خود را به آن اندازه علمى كه به دست آورده ، بىنياز شمارد و در گروه علماى بد قرار گيرد كه خدا دربارهء ايشان گفته است : « لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا وَ يُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا ، فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ . . . - پس گمان مبر در حق كسانى كه به آنچه كرده‌اند شادى مىكنند و چنان دوست دارند كه براى كار نكرده مورد ستايش قرار گيرند ، كه از عذاب برهند » . « 8 » و اين

--> ( 8 ) - آل عمران / 188 .