كوه‌هاى استوار و به هم پيوسته در آن روز ، بر اثر حركات و لرزشهاى پياپى شديدى كه در معرض آن قرار گرفته‌اند ، به صورت ذره‌هاى ريگ و شن در مىآيند . وَ كانَتِ الْجِبالُ كَثِيباً مَهِيلًا - و كوه‌ها همچون ريگهاى روان شود . » قمّى گفته است : همچون ريگ ، « 59 » و در مجمع البيان : ريگى پراكنده به نقل از ابن عباس ؛ و گفته‌اند كه مهيل چيزى است كه چون گام بر روى آن قرار گيرد ، از زير آن بلغزد ، و چون پايين آن را نگاه دارى ، بالاى آن فرو ريزد . « 60 » و در المنجد آمده است : انكثب الرمل يعنى ريگ توده شد و پاره‌اى از آن بر روى پاره‌اى ديگر قرار گرفت ، و براى هر آنچه در چيزى بريزد ، گفته مىشود كه انكثب فيه ، « 61 » و مهيل چيزى است كه فرو ريزد و پاره‌اى از آن بر روى پاره‌اى ديگر قرار گيرد ؛ و گفته مىشود : اهال التراب ، يعنى از ريشه تكانى در آن پديد آمد و بر روى هم فرو ريخت و پراكنده شده ؛ و خاك نرمى كه باد آن را در صحرا با خود به يك گوشه مىبرد و جمع مىكند ، كثيب نام دارد و جمع آن كثبان است ، و از خصوصيات آن آسان فرو ريختن و در هوا پراكنده شدن است . پس آيا در آن هنگام كه كوه‌هاى سخت و استوار سنگى به صورت غبارى فرو ريزنده در مىآيند ، انسان ضعيف كه زمين او را به حركت در مىآورد ، چه حالى خواهد داشت ؟ و چرا در برابر قدرت پروردگار خويش جاهلانه ايستادگى و گردنكشى مىكند ؟ رابطه ميان سياق سوره از قيام شبانه و ميان گفتار درباره منظره‌هاى گوناگون عذاب روز پسين ، و نتيجه‌اى كه از آن به دست مىآيد ، اين است كه ترس از سختيها و اوضاع هولناك آن روز مؤمنان را به تلاش براى سالم جستن از آن روز برمىانگيزد ، و به همين سبب روح قيام شبانه را در جان ايشان مىدمد . و اين هراسى است كه بستر خواب را بر انسان / 35 عاقل و داراى ضمير زنده ناهموار و ناگوار مىسازد ، زيرا چگونه ممكن است در حالى كه مىبايستى از اين گردنه‌هاى دشوار

--> ( 59 ) - تفسير قمى ، ج 2 ، ص 392 . ( 60 ) - مجمع البيان ، ج 10 ، ص 380 . ( 61 ) - المنجد ، ماده كثب .