« وَ اللَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ - و خدا آنچه را كه در سينه‌ها است مىداند . » تأكيد خدا نسبت به علم محيط وى بر زندگى آدمى وابستهء به برنامهء تربيتى اسلام است كه بر مبناى كشت و پرورش باز دارندهء دينى در جانهاى مؤمنان طرحريزى شده ، چه آن كس كه مراقبت خدا را بر خودش احساس كند ، بر گرد كارهاى حرام و نافرمانيها نمىگردد ، و در گزاردن آنچه بر او واجب است كوتاهى نمىكند . . . و خود اين برنامه عاملى است كه خود فريبى ( نفاق ) را از ميان مىبرد ، چه آدمى را در برابر اين يقين قرار مىدهد كه خدا از آنچه در سينهء او است آگاهى دارد ، و اين كه پاداشى كه به مردم مىدهد ، تنها وابسته به كردارها و گفتارهاى ظاهرى ايشان نيست ، بلكه به نيتهاى قلبى و نتايج آنها نيز بستگى دارد . [ 5 ] قرآن ما را به آن بر مىانگيزد كه در يكى از آيات آگاه كنندهء اين امر كه سرنوشتها در حقيقت به دست خدا است ، و نيز اين كه حقيقت بعث و جزاى در آخرت چگونه است نيك بينديشيم ، و آن تاريخ ملتها و اقوامى است كه به حق كافر شدند و خدا با اشكال مختلف عذاب آنان را از جهان ريشه كن كرد . « أَ لَمْ يَأْتِكُمْ نَبَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ فَذاقُوا وَبالَ أَمْرِهِمْ - آيا خبر كسانى كه پيش از اين كافر شدند و نتيجهء بد كار خود را چشيدند ، به شما نرسيد ؟ » انسانى كه مسئول كارهاى خود در دنيا است كه خانهء آزمايش محسوب مىشود ، چگونه مىتواند مسئول آن در آخرت نبوده باشد ؟ ! پس اگر خلاف اين بينديشيم و عمل كنيم ، زود يا دير با اين سرانجام بد در دنيا يا در آخرت رو به رو خواهيم شد . / 17 « وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ - و آنان را عذابى دردناك است . » منتظر ايشان در آخرت است . و با اين گفته كه خدا عذاب را با وصف « دردناك » توصيف كرده ، بنيان بعضى از فلسفه‌ها فرو مىريزد كه هدف آنها عذر تراشيدن براى گناهان مردم است و چنان مىپندارند كه انسان در قيامت گرمى آتش را احساس نمىكند ، و براى مثال چنين مىگويند كه بعضى از حشرات در