سپاسگزارى نسبت به نعمت آفرينش و ديگر نعمتها ، كفر مىورزند نيز بيان مىكند . اين آيه همچنين فلسفهء جبر را كه مشعر بر آن است كه كفر و ايمان امرى تكوينى و خواستهء خدا است ، و به همان گونه كه بندگان سفيد و سياه مىآفريند مؤمن و كافر نيز مىآفريند ، طرد مىكند . هرگز چنين نيست . . . آفرينش از خداوند متعال است ، در صورتى كه كفر و ايمان مرهون گزينش و ارادهء مردمان است « فمنكم . . . و منكم » . « وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ - و خدا به آنچه مىكنيد بينا است . » بنا بر اين عمل انسان است كه مذهب و سرنوشت او را در نزد خدا تعيين مىكند نه رنگ او يا پديد آمدن او از پدر و مادرى كافر يا مؤمن و يا هر چيز ديگر . و در آيه هشدارى سبك از اين لحاظ وجود دارد كه آزادى آدمى ابدى نيست ، و خدا آدميان را نيافريده است تا آنان را به حال خود واگذارد ، يا اين كه دستهايش بسته و از آفريدگانش پنهان است ، بلكه مراقب آنان و مسلط بر ايشان است ، و بدين سبب اين آيه تفويض را به همان گونه نفى مىكند كه نفى كنندهء جبر است ، و بدين گونه امر حالت وسطى ميان جبر و تفويض پيدا مىكند . / 15 كلمهء آخرى از اين آيه چنين است : اختلاف موجود ميان مردمان از لحاظ مؤمن و كافر بودن ، يا ستمكش و ستمگر ، يا كشنده و كشته شده ، چنان است كه بعث و كيفر را در جهان ديگر همچون ضرورتى فطرى در پرتو ايمان به خداى ملك و مالك ستوده‌اى جلوه‌گر مىسازد كه يكى از مظاهر حمد او عدل است . و اين يكى از انديشه‌هاى اساسى در اصول و مبادى اسلام به شمار مىرود . [ 3 ] چون به زندگى چيزها به صورت تنها تنها نظر اندازيم ، به نشانه‌اى رهبرى كنندهء به آخرت برخورد مىكنيم ، و معلوم شود كه آن بر پايهء حق به همهء معانى اين كلمه در زمينه‌هاى واقعيت و نظام سالم بنا شده است ، و مهمترين اين زمينه‌ها نسبت به انسان آن است كه زندگى ميدانى است كه خدا در آن حق را به جريان مىاندازد . « خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ - آسمانها و زمين را به حق آفريد . » هدفدارى از ويژگيهاى حق است ، به همان گونه كه بيهودگى و بىهدفى