لازم است كه عوامل تمدن را در نفوس خود به وفور ايجاد كنيم ، كه از آن جمله است تزكيه و تعاون و خو كردن بر خشونت و سختى و استقامت در كار و پافشارى در حق ، كه چون چنين شود خدا ما را موفق مىدارد و بر ديگران برترى مىبخشد و به پيشرفت خواهيم رسيد ؛ و معنى « العالمين » / 44 بنا بر آنچه مفسران گفته‌اند ، مردمان همزمان با ايشان است ، چه خداوند متعال در هنگامى مسلمانان را بر ديگران فضيلت و برترى بخشيد كه از احكام الاهى فرمانبردارى كردند و گفت : كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ . « 16 » [ 33 ] و برترى بخشيدن خدا به امتى از مردم بر ديگران بدان معنى نيست كه آنان تا ابد افضل باقى خواهند ماند ، يا اين كه از دايرهء امتحان و ابتلا بيرون خواهند رفت ، هرگز چنين نيست . . . پس پروردگار ما به بنى اسراييل نشانه‌هاى قدرت و علم و فضيلت بخشيد ، و آنان را بر دشمنشان پيروز كرد ، و انبياء و رسولان خود را پياپى به نزد ايشان روانه كرد ، ولى اين نعمت با خود گونه‌هايى از آزمايش و امتحان را همراه داشت . وَ آتَيْناهُمْ مِنَ الْآياتِ ما فِيهِ بَلؤُا مُبِينٌ و در ضمن آيات چيزى به ايشان داديم كه در آن آزمايشى آشكار وجود داشت . ابتلا و آزمايش سنّت ثابتى در زندگى است كه چيزى آن را تغيير نمىدهد . آرى ، گاه انسان به صورت فرد يا در مجتمع از حال سختى زندگى و عسر به حال فراخى و يسر مىرسد ، ولى در هر دو حال برابر با هم در معرض امتحان قرار دارد ، پس اگر قهر و عذابى كه به بنى اسراييل رسيد بلايى بر سيئه و بدكارى بود ، انگيزشهايى كه در نعمتهاى عطا شدهء به ايشان پس از پيروزى وجود داشت بلايى به حسنه و نيكى بود ، و پروردگار ما سبحانه و تعالى گفته است : وَ بَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَ السَّيِّئاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ و ايشان را به نيكيها و بديها آزموديم تا

--> ( 16 ) - آل عمران / 110 .