آيت آفرينش از راه تفكر فراهم آمد ، و پروردگار ما گفت : إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ چه به وسيله زير و رو كردن دانسته‌ها و معلومات بر ما معلوم مىشود كه اين آيتى از خدا است . ب : مرحلهء گنجينه ساختن حوادث و پيشامدها و بهره‌مند شدن از آنها براى فهم و دريافت پيشامدهاى تازه ، و چنان به نظر مىرسد كه اين فرايند همان چيزى است كه به نام « عقل » و « تعقل » ناميده مىشود - بنا بر آنچه كلمه بر آن دلالت دارد - چه اصل كلمهء عقل الهام گرفتهء از عقال يعنى پايبند شتر است كه با متوقف ساختن جانور او را از گرفتارى دور نگاه ميدارد ، و در حديثى آمده است كه : « عقل محفوظ نگاه‌داشتن آزموده‌ها و تجربه‌ها است » . در اين آيه از آن روى ميان عقل و علم پيدا كردن به راز مسخر شدن طبيعت براى بشر ارتباطى به وجود آمده است كه / 30 دريافت و فهم اين حقيقت دشوار است و به آزمايشهاى گردآورى و ذخيره شدهء بيشتر نياز دارد . پروردگار ما مىگويد : وَ سَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ - و شب و روز را مسخر شما ساخت . » پس اختلاف پيدا كردن سنّتهاى خدا در شب از لحاظ تاريكى و آرامش و ميل طبيعت به راحتى و آسايش ، و متفاوت بودن آن با روز و آن همه روشنى و سر و صدا و تلاش و كوشش ، همه براى مصلحت بشر به وجود آمده است ، به همان كه مسخر شدن خورشيد و ماه براى آدمى نيز به همين جهت صورت گرفته است . وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومُ مُسَخَّراتٌ بِأَمْرِهِ - و خورشيد و ماه و ستارگان به فرمان او مسخر آدميزاد شده‌اند . » و مسخر بودن ستارگان براى بشر جز براى آن نيست كه مردمان از آن سودمند شوند ؛ و دو آيت الاهى شب و روز وابستهء به تسخير خورشيد و ماه است . إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ - و در اين آيت و نشانه‌اى است براى كسانى كه عقل و خرد خويش را به كار اندازند . » پس از راه انباشتن و افزودن بر شمارهء آزمايشها و سود بردن از آنها است كه بشر به زودى به درجه‌اى از علم خواهد رسيد كه او را شايستهء براى شناخت رازهاى