طبيعت قرار مىدهد و بداند كه هر چيز از آن به خاطر مصلحتى از بشر به وجود آمده است ، و بر وى لازم است كه در زندگى خويش از آن بهره‌مند شود ، ولى هنوز در برابر ما مسافتى وجود دارد كه مىبايستى آن را بپيماييم تا به اوج علم و دانش برسيم . آيا اين مسافت چيست ؟ آن تذكر است و پيوسته به ياد داشتن آزمايشها . [ 13 ] پس از عقل نوبت تذكر است و آن مرحلهء پيشرفته در شاهراه معرفت است . ج : و آن مرحله گردآورى آزمايشها براى عمل است ، پس چگونه بايد از طبيعت مسخر شدهء براى خودمان بهره‌بردارى كنيم ؟ آيا هر چيز موجود در آن ، در هر زمان ، و براى هر شخص صالح و شايسته است ؟ هرگز . . . چه حقيقت چيزها با يكديگر متفاوت است ، و هر چيزى براى زمانى و شخصى سودمند است ، با وجود آن كه همهء آنها براى بشر آفريده شده است . وَ ما ذَرَأَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ - و آنچه براى شما و بهره‌مند شدنتان از آن در زمين به وجود آورد . » / 31 آنچه خداوند در زمين آشكار ساخته و براى شما و به سود شما آفريده و خلق كرده است . مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ - با رنگهاى گوناگون ، در همهء اينها آيت و نشانه‌اى براى كسانى كه به تفكر بپردازند وجود دارد . » [ 14 ] و خدا طبيعت را مسخر آدمى ساخت ، ولى بر انسان لازم است كه او نيز به نوبهء خود براى صورت پذيرفتن اين تسخير در پاره‌اى از اوقات تلاش كند ، چه نعمتها چنان نيست كه همچون آب از آسمان پيوسته فروريزد ، بلكه نيازمند عمل براى روان شدن اين تسخير در پاره‌اى از اوقات است ، همچون صيد كردن در دريا براى دست يافتن به منافع آن ، و تحمل كردن مشقت و سختى سفر براى بهره‌مند شدن از منافع بازرگانى . وَ هُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِيًّا وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَها - و او است آن كه دريا را مسخر شما ساخت تا از آن گوشت تر و