حكم انشائى يا اخبارى كه لازم دارد آن را خصوصيّت معنائى كه از لفظ اراده شده و لو به واسطه قرينه حكمت اين امر صورت گرفته باشد و بخاطر همين معنا مفهوم لازمه معنائى است كه از لفظ اراده شده اعمّ از اينكه با آن در ايجاب و سلب موافق بوده يا مخالف باشد . پس مفهوم جمله « إن جاءك زيد فاكرمه » يعنى اگر زيد آمد اكرامش بنما در صورتى كه به آن قائل باشيم قضيّه شرطيّه‌اى است كه با شرط و جزايش لازمه قضيّه شرطيّه‌اى است كه معناى قضيّه لفظيّه بوده و براى آن خصوصيّتى است كه به واسطه آن مستلزم آن قضيّه لفظيّه مىباشد . پس صحيح است گفته شود : مفهوم حكم غير مذكور در كلام بوده نه اينكه حكمى است براى امرى كه در كلام ذكر نشده چنانچه برخى آن را اين‌گونه تفسير كرده‌اند . تحرير و شرح مرحوم مصنّف در اين مقدّمه بشرح و تعريف مفهوم مىپردازند و قبل از شرح مرام وى مىگوئيم : لفظ « مفهوم » به سه معنا اطلاق مىشود : 1 - به معناى مدلول و مفاد مثلا وقتى مىگويند مفهوم جاء زيد فلان است يعنى مدلول آن چنين و چنان مىباشد . 2 - به معناى آنچه از القاء لفظ فهميده مىشود اگرچه مدلول آن نباشد بنابراين معنائى كه ذكر لفظ انسان را به آن منتقل نمايد مفهوم به اين معنا خوانده مىشود . 3 - معناى مقابل منطوق و آنچه در اصول از آن بحث مىكنند همين معنا مىباشد و طبق تصريح برخى از ارباب اصول اين معنا مختصّ به مدلولات التزامى مىباشد . و امّا مقصود از « منطوق » عبارتست از معنائى كه نفس لفظ برآن