و [ كان ] به اوّل ماه راجعست . قوله : او مدّة ظهار : مقصود از ظهار نحوه‌اى از طلاق است كه در دوره جاهليّت مرسوم بوده و آن اينست كه مرد بمتعلّقه خود بگويد ( ظهرك كظهر امّى يا اختى ) كه در اين صورت استمتاع از زن بر وى حرام مىگردد مگر اينكه آن را حنث و نقض نموده و كفّاره‌اش را بدهد حال اگر مرد آن را حنث ننمود زن نزد حاكم شرع رفته و بوى شكايت مىكند و حاكم مرد را تا سه ماه مهلت مىدهد كه بعد از پايان آن يا بايد زن را طلاق دهد و يا صيغه مزبور را نقض كرده و كفّاره‌اش را بدهد . پس مقصود از مدّت ظهار سه ماه است . قوله : و نحوه : مثل ايلاء و آن اينست كه مرد قسم مىخورد كه هرگز با همسر دائمى خود نزديكى نكند يا در مدّتى بيش از چهار ماه به اين فعل مبادرت ننمايد و مقصودش از اين قسم ضرر زدن بهمسرش باشد و حكم آن اينست كه بعد از قسم زن به حاكم شكايت مىكند و وى شوهر را چهار ماه مهلت مىدهد و بعد از آن او را بطلاق يا به نقض قسم اجبار مىكند . و مقصود از مدّت ايلاء همين چهار ماه است . قوله : بمضى ثلاثين يوما منه : ضمير در [ منه ] به رمضان راجع است . قوله : و ان لم يثبت اصالتا : ضمير در [ لم يثبت ] به هلال شوّال راجعست . قوله : بشهادته : يعنى شاهد واحد . متن : ( و لا يشترط الخمسون مع الصحو ) كما ذهب إليه بعضهم ،